۸ آبان ۱۳۹۲ موضوع: اخبار حوزه دین و اندیشه


به گزارش پارک علم و فناوری قم به نقل از مهر، امروزه تحول درعلوم انسانی به یکی از دغدغه های اندیشمندان اسلامی تبدیل شده است، آنها معتقدند که عوامل بسیاری وجود دارد که مانع از رسیدن به علوم انسانی اسلامی مطلوب می شود. مصرفگرایی، سنجش دانش با بازار، کسب درآمد از طریق علم، ازجمله آسیبهایی است که مسیر تحقق علوم انسانی اسلامی را تهدید می کند.


متن زیر حاصل گفتگو با امیر سلمانی رحیمی عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی و عضو هیأت علمی بنیاد پژوهش‏های اسلامی آستان قدس رضوی و مدیرگروه و زبان ادبیات عربی در دانشگاه امام رضا(ع) است.


*علوم انسانی متداول در کشور تا چه اندازه با آموزه های اسلامی و تعالیم دینی ما سازگاری دارند؟


محدود کردن دانش به یک سرزمین یا دین، مبانی منطقی و اصولی ندارد؛ بنابراین اگر تعبیر علوم انسانی اسلامی به کار برده می شود در حقیقت توجه بیشتر به علومی است که در سرزمینهای اسلامی و با حمایت و منشأ مطالعات اسلامی و قرآنی شکل گرفته است؛ اصطلاح انسانی هم اصطلاحی وارداتی و متأخر در تاریخ علم است، چون وقتی می گوییم علوم انسانی، به طور مشخص نمی توان ادعا کرد علمی است که موضوع آن انسان است و یا همچنان که امروز در ذهن بسیاری از افراد است علوم انسانی در کنار یا در برابر علوم تجربی قرار گرفته است. از این منظر علوم بسیاری مورد توجه اسلام قرار گرفته اند و در حوزه های دینی رشد کرده اند که به شئون فرهنگی و معنوی مردم مرتبط بوده است. امروز اگر موضوع علوم انسانی اسلامی بیان می شود، منظور توجه به علومی است که درحوزه فرهنگ و تعالی معنوی آحاد بشر با خاستگاه بشر و با تکیه بر متون و منابع دینی اسلام رشد یافته اند.


*جایگاه و وضعیت امروز زبان و ادبیات عربی که زیر شاخه علوم انسانی است را چگونه ارزیابی می کنید؟


زبان و ادبیات عربی با توجه به دو معیار یاد شده هم به جهت خاستگاه اسلامی و هم به جهت توجه به منابع و مستندات دینی، یکی از علوم اسلامی است و اتفاقا مرحوم مطهری به یکی از علومی که به عنوان علوم اسلامی توجه کرده، زبان و ادبیات عربی است که خاستگاه دینی و اسلامی دارد. آنچه امروز به عنوان زبان و ادبیات عربی در حوزه شعر و ادبیات، دستور، صرف و نحو، لغت و اشتقاق، و چه در علوم دیگر وابسته به آن می بینیم، همه و همه رویکرد دینی داشته اند. قدیمی ترین، اصلی ترین و مهمترین کتابهای لغت زبان عرب، برای تبیین و درک بهتر مفاهیم قرآن و سنت، به رشته تحریر درآمده، آنچه به عنوان علم بلاغت عربی امروز با آن سروکار داریم، با ریشه بیان اعجاز قرآن شکل گرفته و رویکرد آن توضیح و تفهیم و وجوه اعجازی قرآن بوده است. در حوزه دستور و صرف و نحو هم همین طور، این کتابها مملو از شواهد و مثالهای قرآنی و حدیثی است و این نشان می دهد، تمام رویکرد مؤلفان این کتب، آشنا کردن و رازگشایی از حقایقی قرآن بوده است. نکته قابل تأمل این است که تمام این میراث گرانبها، حاصل کوشش ایرانیان غیرتمند، دانش دوست، پایبند و علاقه مند به شریعت اسلام بوده است.


در حوزه دستور زبان نخستین کتابها مربوط به ایرانیان است که “الکتاب” اثر “سیبویه” از مردم شیراز یکی از آنهاست. در حوزه لغت و عروض نیز با شخصیتی مانند “خلیل بن احمد فراهیدی” روبرو هستیم که یکی از نوابغ این دانش و ایرانی است؛ در حوزه در بلاغت با چهره ها و نام های بلند آوازه مانند”تفتازانی”که ایرانی بوده مواجه می شویم. این افراد نگاه ملی گرایانه نداشته اند، بلکه توجه آنها به تبیین حقایق و مفاهیم قرآن بوده است و توانسته اند باارزشترین میراث را برای ما به یادگار بگذارند. بنابراین زبان و ادبیات عربی، بی هیچ تریدی جزو علوم انسانی اسلامی شناخته می شوند.


*این الگو و قالب چطور می تواند به دیگر شاخه های علوم انسانی تسری پیدا کرده و آنها را نقش پذیر نماید؟


خوشبختانه در قانون اساسی ایران به زبان و ادبیات عرب توجه ویژه شده و یک اصل به آموزش آن اختصاص یافته و نظام و  دولت را مکلف کرده به دانش پژوهان، بعد از ابتدایی تا پایان متوسطه عربی یاد داده شود. این فرآیند بیانگر اهمیت این موضوع و توجه قانونگزاران ما بوده است.  ما درباره زبان و ادبیات عربی باید به دو نکته توجه داشته و در جهت عمومی کردن آن بکوشیم:


اول اینکه به جهت ساختاری که به واسطه کارهای ارزشمند صورت گرفته، الگوهای بسیار مناسبی به دست آمده که می توانند در همه علوم به ویژه علوم مرتبط با زبان مورد توجه قرار گیرند، چرا که مولفان آن با انگیزه و نگاه دینی این تألیفات را انجام داده اند و این می تواند الگو و قالبی باشد برای افرادی که در علوم انسانی می خواهند تحول ایجاد کنند.


جنبه دیگری که باید به آن توجه پیدا کنیم این است که هدف آموزش زبان ادبیات عربی، با هدف آموزش دیگر زبان ها متفاوت است؛ به طور مثال در زبان انگلیسی مطلوب کسی که در دوره ها و کلاسهای آموزشی شرکت می کند این است که بتواند به خوبی در کنفرانسها و سفرها شرکت کرده و از هنر محاوره خود استفاده کند، حال که آموزش زبان عربی تقریبا این رویکرد را ندارد. در برنامه درسی رشته زبان و ادبیات عربی مکالمه جایگاه بسیار ضعیفی دارد و در حد چند واحد درسی آن هم در مقطع کارشناسی تدریس می شود؛ این مسأله را باید توجه کرد که اگر کسی بخواهد زبان عربی یاد گیرد اولا باید بداند یادگیری این زبان برای مکالمه نیست و دوم اینکه بداند رویکرد و محتوا و مثالهای این زبان، ارزشی است و وقتی آنرا می خوانیم با شمار متناوب از دستورات و آیات قرآنی روبرو هستیم و همه آموزه های آن اخلاقی است در صورتی که در آموزش زبان انگلیسی، ترویج فرهنگ غرب و برون رفت از فرهنگ خودی به چشم می خورد. بنابراین این الگو برای علاقه مندان توسعه علوم انسانی و اسلامی کردن آن می تواند مناسب باشد.


*پیاده کردن این الگو به چه صورت باید باشد؟


استفاده از تجربیات دیگر کشورها بسیار مفید است؛ اعتقاد من درباره زبان عربی این است که اگر بخواهیم کتابی را آموزش دهیم، باید انگیزه لازم را در فراگیران و مربیان ایجاد کرده و تکنیک تولید کنیم. بر فرض کتاب تاریخ و دینی که در مقاطع مختلف و دانشگاه ها تدریس می شود، اگر به زبان عربی باشد، دانش آموز و دانشجو به طور علمی با متون دینی آشنا می شود و ما را با آن هدف که آشنا شدن با آموزه های قرآنی است، کمک می کند. بنابراین باید با توجه جدی به دیدگاه هایی که نسبت به آموزش زبان عربی، چه در مجامع آموزش و پرورش و چه در دانشگاه، حوزه  و… وجود دارد، تفکر و اندیشه جمعی بر تألیف کتاب درسی حاکم شود تا در آینده شاهدعلاقه مندی بیشتر دانش آموزان، دانشجویان و طلاب باشیم و بتوانیم اثربخشی و کارایی این دانش در فهم متون دینی را به آنان نشان دهیم.


*مهمترین آسیب هایی که تحول علوم انسانی و تبدیل شدن آن به علوم اسلامی را تهدید می کند، چیست؟


علم یک حقیقت مقدس است و در قرآن و روایات جایگاه والایی دارد و عالِم به مراتب از عابد بالاتر است. از منظر اعتقادی ما کسی که در مسیر علم قرار گرفته، باید قصد تقرب به سوی خدا را داشته باشد؛ بنابراین نگاه مادی و بازاری و منفعت طلبی به علم، مهمترین آسیبی است که می تواند به علم و رشد آن در جامعه وارد کند. اگر انگیزه ها در این زمینه تغییر کند، مسیر دانش طلبی نیز تغییر می کند. مصرف گرایی، سنجش دانش با بازار، کسب درآمد از طریق علم، از دیگر آسیب هایی است که در این زمینه، مسیر تحول علوم انسانی به اسلامی را تهدید می کند.


نکته دیگر شیوه و روش است؛ قطعا باید هر آموزشی را بعد از اینکه در مرحله اجرا آزمودیم، بسنجیم. به طور مثال باید دانش زبانی و ادبی طلاب و دانشجویان را در زمینه زبان و ادبیات عربی افزایش داده و بسنجیم تا ببینینیم آنان تا چه حد به مباحث علاقه مند شده اند و اگر این علاقه مندی به وجود نیامده، به چه دلیل بوده است.آیا به دلیل به روز نبودن منابع یا جذاب نبودن آنهاست یا شیوه های آموزشی غلط؟ آیا شیوه های آموزشی ما از علم و تکنولوژی روز برخوردار است؟ آیا از استادان زبده و متخصص در این زمینه استفاده می شد؟ حجم دروس کم یا زیاد است؟ برنامه ریزی برای تربیت نیروی انسانی آموزش دهنده آن چقدر جالب بوده است؟


متأسفانه باید گفت منابع درسی ما جذاب و به روز نیستند و به صورت علمی و دقیق با بهره مندی فکر جمعی تعریف نشده و قدیمی هستند. این منابع با نیاز روز دانشجویان، دانش آموزان و طلاب سازگاری ندارد. برنامه ریزان فرهنگی، دانشگاهی، حوزوی و آموزش و پرورش باید به این نکته توجه کنند که سبک علمی منابع درسی با ضابطه دقیقی تألیف نشده و همین موضوع موجب بی انگیزگی دانش پژوهان می شود.


*برپایی کنگره بین المللی علوم انسانی اسلامی تا چه اندازه در تحول علوم انسانی می تواند تاثیرگذار باشد؟


خود این اندیشه توانسته در جامعه علمی کشور منشأ خیزش شود و استادان و ارباب قلم را نسبت به این موضوع حساس کند. اکنون در آستانه دومین کنگره بین المللی علوم انسانی اسلامی هستیم اما استمرار کنگره را باید در قالبهای تخصصی ببینیم و در نوبت بعد، نگوییم سومین کنگره، بلکه با شناسایی علوم اسلامی برای هر شاخه ای، کنگره تخصصی برگزار کنیم؛ به طور مثال برای زبان و ادبیات عربی یک کنگره مستمر، برای کلام، برای علم هیئت و نجوم و … هر یک جداگانه کنگره ای مستقل و مستمر برپا کنیم.

مطالب مرتبط :
  1. ترجمه‌های متون علوم انسانی هدفمند نیستند/ مشکلات ترجمه متون علوم انسانی
  2. مدیریت فارغ‌التحصیلان علوم غیر مرتبط در علوم انسانی به خاطر نگاه غلط به این علوم است
  3. دومین کنگره بین‌المللی علوم انسانی اسلامی برگزار می شود
  4. گامی موثر در راستای تحقق نوآوری در علوم انسانی و کاربردی سازی یافته های علوم انسانی رقم خورد؛تفاهم نامه مرکز رشد علوم انسانی و مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما به امضا رسید
  5. برنامه وزیر پیشنهادی علوم برای تحول در علوم انسانی

پارک علم و فناوری قم

zohur