۲ آذر ۱۳۹۲ موضوع: اخبار حوزه دین و اندیشه


به گزارش خبرنگار مهر، اخیرا کتاب «درآمدی بر فلسفه علم: پژوهشی درباب یکصد سال مناقشه بر سر چیستی علم» توسط دکتر نواب مقربی دکترای کلام ـ فلسفه دین و مسائل جدید کلامی از دانشگاه آزاد اسلامی و پژوهشگر حکمت متعالیه در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در مقطع دکترا ترجمه شده است. در گفتگویی با وی به بررسی این کتاب پرداختیم که اکنون از نظر شما می گذرد.


*آقای دکتر! به­ تازگی کتابی را در حوزه فلسفه علم منتشر کرده­ اید بنام «درآمدی بر فلسفه علم: پژوهشی درباب یکصد سال مناقشه بر سر چیستی علم» که انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در پائیز امسال آنرا منتشر کرده است، قدری درباره نویسنده کتاب توضیح دهید و اینکه ترجمه کتاب چند سال به طول انجامیده است و به چه شیوه­ای انجام گرفته است؟ مزیت این کتاب بر کتابهای دیگر ترجمه شده در فلسفه علم چیست؟


ترجمه این کتاب حدود پنج سال به طول انجامیده است. در ترجمه تلاش کرده ­ام که تا آنجا که امکان دارد عبارتها و اصطلاحها فصیح و دقیق ترجمه شوند. و مهمتر از همه آنکه معادل­های عبارتهای انگلیسی به فارسی سلیس باشد و کمتر از عبارتهای عربی و لاتین استفاده شود. به عبارت دیگر متن را به زبان فارسی از نو برساخته ­ام. این امر برای بومی سازی فلسفه علم و زبان علم در ایران بسیار اهمیت دارد. ما نمی توانیم علم بومی ایرانی داشته باشیم مگر آنکه بتوانیم اصطلاحات و واژگان زبان علم جدید و اساساً بازی زبانی علم جدید را به زبان فارسی به درستی و با زبان شفاف و بیرون از لفاف بیان کنیم.


جامعه­ علمی ایرانیان هم ­اکنون در حوزه­ علم به پیشرفت­های بسیاری دست یافته­ است، ولی متأسفانه در بیان اندیشه­ های علمی مشاهده می­ کنیم که بعضی محققان به ویژه آنان که در کشورهای غربی تحصیل کرده­ اند واژگان بیگانه به­ کار می­ برند و گه گاه افتخار می­ کنند که معادل اصطلاحات علمی را به زبان فارسی نمی­ دانند. حتی بعضی می دانند ولی وانمود می­ کنند که نمی­ دانند، به عبارت دیگر کاربست زبان فارسی را برای بیان زبان علمی معاصر نشانه ضعف می­ شمرند. ولی به نظرم پژوهشگر فلسفه علم یا دانشمندی که معادل­ فارسی اصطلاحات را نمی داند به هیچ روی پژوهشگر نیرومندی نیست.


همه ما وظیفه داریم که معادل­های دقیق اصطلاح­های علمی را جستجو کنیم و در آنجا که معادلی وجود ندارد معادلهای بدیع بسازیم. خوشبختانه، زبان فارسی در این زمینه بسیار قدرتمند و غنی است؛ دریای بیکرانه­ ای از واژگان و توانایی بی انتها برای ساخت واژگان در آن به وضوح ملاحظه می شود و در پیشینه تاریخی آن مسجل است.


ما نمی­ توانیم علم بومی داشته باشیم مگر آنکه فلسفه­ علم بومی داشته باشیم و بتوانیم علم جدید و فلسفه آنرا به زبان خود برگردانیم و بازسازی کنیم. هدف من از ترجمه این کتاب بومی سازی علم و فلسفه علم در ایران است. ما نیازمند علوم تجربی بومی ایرانی ـ اسلامی هستیم ولی این مهم محقق نمی­ شود مگر آنکه نخست منشأ این علوم را به درستی بشناسیم و بفهمیم و با دقت و صحت به زبان فرهنگ و شیوه­ زیست ایرانی ـ اسلامی خود بیان کنیم.


*اکنون ترجمه های زیادی خصوصا در فلسفه صورت می گیرد، نظر شما در مورد این ترجمه ها چیست آیا از کیفیت خوبی برخودارند و همچنین کتابهایی که ترجمه می شوند جزء کتابهای اصلی هستند؟


متأسفانه بسیاری از مترجمان تازه کار که حتی زبان فارسی را هم درست نمی­ دانند دست به ترجمه­ آثار علمی و فلسفی می­ زنند و با این کار زبان فارسی را به تباهی می­ کشانند. از این دست آثار در بازار ترجمه بسیار هست و باید سازوکاری اندیشیده شود که جلوی نشر ترجمه­ های ضعیف گرفته شود یا دست کم ترجمه­ های پرنقص و کج و معوج به گونه­ ای معرفی و شناسایی شوند که دانشجویان با مطالعه این آثار به بیراهه کشیده نشوند.


نکته مهم در ترجمه آثار علمی  و فلسفی و اساساً هر گونه ترجمه این است که ما زبان مبدأ را می­ بایست به نحو احسن بشناسیم یعنی می بایست با تاریخ ادبیات فارسی آشنایی عمیق و دقیق داشته باشیم. این کار دشواری است و هر کسی تن به آن نمی دهد. بنابراین نتیجه همان آشفته بازاری است که امروزه در بازار ترجمه آثار علمی ـ فلسفی مشاهده می ­کنیم.


*مؤلف کتاب را معرفی می کنید؟


نویسنده کتاب درآمدی بر فلسفه علم: پژوهشی درباب یکصد سال مناقشه بر سر چیستی علم، پیتر گادفری اسمیث، فیلسوف علم معاصر، استاد برجسته­ فلسفه در دانشگاه هاروارد، و برنده­ جایزه­ ویژه­ لاکاتوش در فلسفه­ علم در سال ۲۰۱۰، زاده­ ۱۹۶۵، سیدنی، استرالیاست. او درجه­ دکترای خود را در فلسفه در سال ۱۹۹۱ از دانشگاه کالیفرنیا، سن دیه­گو، أخذ کرد و پس از گذراندن دوره­ ای در دانشگاه استنفورد و دانشگاه ملی استرالیا در سال ۲۰۰۶ وارد دانشگاه هاروارد شد و تا سال ۲۰۱۱ در آنجا ماند. گادفری اسمیث هم­ اکنون در مرکز فارغ التحصیلان سی.یو.ان.وای تدریس می ­کند.


*درباره محتوای کتاب هم اندکی توضیح دهید؟


این کتاب در آغاز و در درجه­ نخست برای دانشجویان نوشته شده است و بیشتر کتابی درسی (textbook) است. بنابراین در ایران نیز می­ تواند در دوره­ کارشناسی یا کارشناسی ارشد رشته­ فلسفه­ علم و دیگر رشته­ هایی که درس فلسفه­ علم در واحدهای درسی آنها گنجانده شده است به­ کار رود و تدریس شود. با این همه، علاقه­ مندان فلسفه­ علم نیز می­ توانند بدون نیاز به آشنایی درازآهنگ با فلسفه به مطالعه­ آن بپردازند. نویسنده قلمی روان و خوانا دارد و نثر او عاری از ابهام و آشفتگی است و اندیشه­ های فیلسوفان برجسته­ علم را با وضوح تمام بازمی­ گوید و در لابه­ لای متن دیدگاه ها و گاه انتقادهای خود را نیز مطرح می­ کند.


*آیا این کتاب اثر علمی ـ پژوهشی صرف است یا به عنوان کتاب درسی هم می­ توان از آن در دانشگاه­ ها بهره ­برداری کرد؟


در زمینه­ فلسفه علم کتاب­های فراوانی در ایران ترجمه و منتشر نشده ­اند. کتاب­های موجود در بازار نیز از آثار برجسته­ فلسفه­ علم به­ شمار نمی­ روند. بدتر از این آن­که بسیاری از کتاب­های ترجمه شده در فلسفه­ علم تنها به مباحث سنتی و تکراری در فلسفه­ علم پرداخته­ اند و از جنبه­ های اخیرتر آن هم­چون «جامعه­ شناسی علم»، «فمینیسم در علم»، «جنگ­های علم»، و «مطالعات علم»، یا از جنبه­ های فنی­ تری چون «نظریه­ ریاضی احتمالات» و «بیزگروی» و تأثیر آن در فلسفه­ علم امروز غافل بوده­ اند. یکی از برتری­های کتاب حاضر این است که درباره­ هر یک از مبحث­های مهم بالا، فصل جداگانه­ ای اختصاص داده است. از این­ روی، هدف از ترجمه­ این کتاب پرکردن خلأ موجود در زمینه­ منابع فلسفه­ علم در جامعه­ دانشگاهی ایرانیان است.


به هر حال، کتاب درآمدی به فلسفه­ علم کتابی است بسیار روزآمد و سخت جالب توجه. این کتاب کمابیش به هر مسأله ­ای که در حوزه­ فلسفه­ علم دارای اهمیت به­ شمار می­ رود به­ درستی پرداخته و هیچ مسأله­ ای را بررسی ناشده رها نکرده است، و به­ راستی که از عهده­ این کار نیز خوب برآمده و چنان­که نویسنده خود می­ گوید حاصل کار او پژوهش و کنکاشی است درباب یک­صد سال مناقشه بر سر چیستی علم، یعنی یک­صد سال مناقشه بر سر اینکه علم چیست، چگونه کار می ­کند و چه چیزی علم را از دیگر شیوه های پژوهش دربارهی جهان متمایز می­ سازد.


این کتاب در میان کتاب­های درسی فلسفه­ علم (خواه کتاب­هایی که به فارسی برگردانده شده ­اند و خواه کتاب­های ترجمه نشده) اگر نگوئیم بی­ نظیر، کم نظیر است.


امیدوارم و آرزو دارم که نهاد علم و نهال فلسفه­ی علم در ایران هر چه بیشتر پرورده ­تر و بالنده­ تر شود و دانش­مندان و پژوهش­گران ایرانی، به­ جای ترجمه­ آثار غربی که دیگر دوره­ آن به سر آمده، خود دست به تدوین و تألیف آثار علمی و فلسفی بومی بزنند و در این راه گوی سبقت را از دیگران ببرند.

مطالب مرتبط :
  1. اگر مفاهیم قرآن تبدیل به فرهنگ نشود نمی توانیم جامعه قرآنی داشته باشیم
  2. نشست نقد و بررسی کتاب «درآمدی به فلسفه‌ زبان» برگزار می شود
  3. چگونه در موقع لازم شنونده ای فعال باشیم/ همیشه برنامه ذهنی داشته باشیم
  4. دوره‌ آموزشی «درآمدی بر فلسفه‌ زبان» برگزار می شود
  5. اطلاعات حکمت و معرفت منتشر شد/مسأله زبان در فلسفه قاره‌ای و تحلیلی

پارک علم و فناوری قم

zohur