۱۲ مهر ۱۳۹۲ موضوع: اخبار حوزه دین و اندیشه


به گزارش پارک علم و فناوری قم به نقل از مهر، حجت الاسلام قدردان در ابتدا به سؤال مهم و اساسی در این موضوع اشاره نمود که خداوند این جهان را چگونه خلق نمود؟ آنگاه به تبیین جوابهای داده شده به این سؤال پرداخت:


۱- برخی از فلاسفه یونان گفته اند: خداوند نقش محرک، صورت بخشی و احسن سازی نظام عالم را داشته است یا اینکه آفریدگار و خالق از عدم بوده است؟ در کلام ابن رشد هم این نکته مطرح شده است که جوهر نخستینی از قبل وجود داشته و خداوند آنرا تغییر و تحول داده است.


۲- در مقابل این نظریات، متکلمان اسلامی (شیعه و اشاعره)، خلقت از عدم را بیان کرده اند، در مسیحیت هم امثال آگوستین قدیس، آکویناس و … همین نظریه را مطرح نموده اند. مطالب برخی از متکلمان شیعه از این قرار است:


– شیخ طوسی در هنگام بحث از خلقت آسمان و زمین بیانش چنین است: (أوجَدَ هما من غیر شیء).

– رازی، نیز خلقت موجودات از عدم را مطرح کرده است.

– قبل از آنها سید مرتضی هم این نظر را ارائه کرده است.


۳- فلاسفه در این بحث، خلقت از عدم را محال می دانند و نمی پذیرند و می گویند اصل هستی از ذات خدا منشأ گرفته و در ذات خداوند مخفی بوده است.


۴- صاحبنظران عرفان هم مبحث تجلی را برای چگونگی خلقت مطرح می کنند.


بر نظریات مطرح شده اشکالاتی وارد است؛ مثلاً در بحث اهل عرفان، این ایراد وارد می شود که در ذات خداوند که بسیط است چه اتفاقی می افتاد که بحث آن تجلی و خلقت آن موجودات متکثری شود؟


پس از بیان دیدگاه های چهارگانه موجود، باید ادله آنها بحث شود.


۱) دلیل متکلمان: اگر جهان از امر وجودی خلق شود مشکل تحصیل حاصل می شود زیرا موجود خلق شده اگر دقیقاً عین قبلی باشد که در واقع چیزی خلق نشده و اگر امری مغایر با موجود اول است که همان خلقت از عدم می شود؛ امثال فخر رازی در آثار خود این دلیل را می آورد.


۲) برخی گفته اند رابطه خداوند با مخلوقات رابطه فاعلیت است نه علیت، مانند رابطه نفس با تصوراتی که حتی خیالی است و وجود خارجی ندارد. پس خداوند مانند نفسی که صُوَری را انشاء می کند، موجودات عالم را از عدم خلق کرده است. این دلیل عقلی اول است. خلاصه دلیل دوم: همان گونه که نفس تصوراتی دارد ولو خیالی باشد، در خلقت از عدم هم همین گونه است. دلایل نقلی: آیاتی که «کن فیکون» بودن خلقت را ارائه نموده و یا آیاتی که «فاطر السموات و الارض» را فرموده است.


در ادامه دلایل نقلی، روایاتی وجود دارد: امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: «ولا من شیٍ خلقَ ما خلق» «صنع لا مِن شئ، کوَّنَ ما کان» اینها خلقت از عدم را می رساند. اما این روایات «لا من شئ» است، نه «من لا شئ» اگر عبارت دوم بود صریح تر بود. روایت از امام باقر(ع) آمده است که خداوند «من لا شی» خلق نموده است و صریح‌تر از آن عبارت دعای جوشن کبیر است که صراحتاً خلقت از عدم مطرح شده است. «یا مَن خلق الاشیاء من العدم».


حجت الاسلام والمسلمین قدردان در ادامه بحث به اشکالاتی که در این مباحث مطرح است، پرداخت و گفت: اشکالی که در مورد تصورات نفس می آورند آن است که تمام مفاهیم ذهنی چه کلیات یا محسوسات و همگی یا خداوند هم مابازای خارجی دارد یا ترکیبی از اجزای خارجی دارد «مثل تصور سیمرغ» پس خلقت خداوند هم از عدم محسوب نمی شود. اشکال: اگر از کتم عدم خلق اتفاق افتاده است اگر فاقد این جهانی و مخلوقات بوده است، فاقد شی می شود و چگونه معطی شی می شود و اگر عالم را در ذات خود داشته باشد که خلقت از عدم نمی شود.


اشکال بعد آن است براساس نظریه متکلمان، رابطه خداوند با غیر چیست؟ ذات خداوند چه رابطه ای با معلول خود هم قبل و هم بعد از خلقت دارد؟ اگر ارتباط نداشته چگونه آن را خلق کرده است و اگر رابطه عُلقه داشته است که بحث خلقت از عدم مخدوش می شود. اشکال دیگر آنکه، اگر خلقت از عدم باشد، تأخّر رتبی یا زمانی در خلقت مطرح می شود، این سوال مطرح می شود که چرا از ازل خلق نموده است؟ آیات مانعی در اراده و علم خداوند وجود داشته است که خود این منجر به ایجاد تغییر در ذات می شود که دچار اشکال است. در نهایت استاد علامه جعفری و مصباح یزدی، ابهام و توقف در مورد نظریه نهایی را مطرح کرده اند.


در خاتمه جلسه نظریات و دیدگاه‌های اساتید حاضر در این جلسه مطرح شد که خلاصه آن چنین است: تعبیر روایات چنین نشان می دهد که آفرینش در علم ذاتی الاهی مندمج بوده و به مجرد اراده، پدید آمده است و این منشأ الهی از آغاز و تاکنون وجود دارد، اساساً مفهوم واجب الوجود، سرریز بودن وجود و سریان دائمی وجود از آن است. براساس نظریه ابن سینا، اراده الاهی به هر چه تعلق گرفت «کن فیکون» خواهد شد. بحث ما عالم ابداع است، عدم هم «من» و آغاز ندارد که بگوییم خلقت از عدم واقع شده است. پس در زمانی ما هم اگر اراده خداوند برداشته شود موجودات، «نیست» خواهند شد.


فعل خداوند از خودش انفکاک ندارد، پس برای خلقت، تغییری در ذات خداوند لازم نیست ایجاد شود، عرفاء حکما، اراده و خلقت را از هم جدا نمی کنند مانند دریا و موج آن. روایاتی که مربوط به خلقت از عدم مطرح شده و نیز نوع تجلّی (در روایت کنزاً‌مخفیاً) از نظر سندی و امکان استنناد، استناد به آنها مورد تأمل است. ابتدا باید تصور صحیح در مورد ذات الهی ارائه شود که طبیعتاً در مورد کیفیت و چگونگی اصل خلقت که مربوط به ذات می شود نمی توانیم احاطه علمی داشته باشیم و توصیفات ما در حد تشبیه و تنظیر است. نکته بعد در نظر گرفتن مراتب هستی است که در مرتبه خلقت عقل اول آن محذورات و اشکالات وجود ندارد.


ذهن می تواند برخی از مفاهیمی را که ایجاد می کند بدون مابه ازای خارجی باشد و منشأ آن فقط خلاقیت خود ذهن است و اگر این پذیرفته شود به شکل کامل‌تر و بدون محدودیتش را در مورد خلقت مطرح شود. بیشتر اشکال مربوط به این نظریه خلقت از عدم در بخش تصور آن است و اگر از راه تشبیه و … حل بشود تصدیق آن آسان تر است. بخشی از اشکالات به این برمی گردد که مخلوق در واقع دارای وجود است و سؤال اساسی آن است که این وجود از کجا آمده است؟


نکته دیگر آنکه در هنگام خلق، تجافی و جدا شدن در ذات خداوند واقع نمی شود. نظیر آنکه سوالی از مجتهدی پرسیده می شود که پس از پاسخ دادن او به سؤال، چیزی غیر از آن چه در خزانه نفس اوست، صادر نشده است. راه مناسب برای تقریر مسأله بحث عرفا است. همان نسبتی که بین خود انسان و تصویر او در آینه است، بین خدا و مخلوقات است. موجوداتی که خلق شده اند، همان اسامی و حقایق مندمج در ذات الاهی است که نمودهایی پیدا کرده است.


کیفیت نمود را می توان اینگونه بیان کرد: محی الدین عربی بیانی در مورد خلقت دارد که به اصطلاح خداوند می خواست خودش را ببیند، نظیر آنکه انسان می خواهد خود را در آینه ببیند؛ خداوند فعال مایشاء است، تجلیات ظهوری و بطونی آن همان خلق اوست. مطالب بعدی آنکه تصور کلی و … باطی درجات و مراحلی ممکن است که علامه طباطبایی فرموده اند گاهی کلی عقلی را تصور می کنم.

 

همچنین در خبر دیگری از مجمع عالی حکمت اسلامی آمده است که یکصد و ششمین جلسه گروه علمی معرفت شناسی با موضوع نسبی گرایی مفهومی با ارائه بحث توسط حجت الاسلام والمسلمین واعظی و با حضور اعضای گروه شنبه ۱۳ مهرماه ساعت ۲۰ در اتاق جلسات مجمع عالی حکمت اسلامی برگزار می شود.

مطالب مرتبط :
  1. روشهای شناخت خداوند از دیدگاه فلاسفه/ نقش دین در خداشناسی
  2. دومین نشست آزاد اندیشی با موضوع دلایل گرایش به مسیحیت برگزار می شود
  3. انتشار مجموعه مقالات چهارمین نشست اندیشه‌های راهبردی با موضوع آزادی
  4. جشنواره خبرگزاری‌ها، نشریات الکترونیک و رسانه‌های برخط با موضوع امام رضا(ع) برگزار می‌شود
  5. کارگاه ارزیابی منابع و تحلیل متن برگزار می شود

پارک علم و فناوری قم

zohur