۳ آبان ۱۳۹۲ موضوع: اخبار حوزه دین و اندیشه


محدود کننده آزادی فرد


-محدود کننده های آزادی نسبت به فرد محدود کننده تلقی می شود و نسبت به غیر فرصت برای آزادی تولید می کند.


-آزادی های سیاسی باید همواره دارای یک «پیوست اخلاقی» باشد. بدون تحقیق آزادی اخلاقی در فرد و جامعه، آزادی سیاسی برای فرد و دیگران زیان آور خواهد بود. به این ترتیب ازادی اخلاقی و ازادی سیاسی مکمل ساز یکدیگرند.


-آزادی معنوی و ملکه شدن هنجارهای اخلاقی در فرد می تواند به عنوان یک اهرم قوی بازدارنده برای فرد به ویژه حاکم در قالب عدم تجاوز به حقوق و آزادی دیگران و عدم ظلم به دیگران عمل کند. در نتیجه دو نقش توآمان محدود کننده آن نوع از آزادی فردی که تجاوز به آزادی دیگران است و درعین حال ایجاد کننده آزادی برای غیر است، را ایفا کند.


-آزادی معنوی و روحی می تواند یکی از قوی ترین ضمانت اجرایی برای پاسداری از حریم آزادی افراد از سوی حکومت کنندگان در مرتبه اول و از سوی حکومت شوندگان در مرتبه دوم باشد.


-آزادی روحی و معنوی، آسیب های احتمالی کاربرد آزادی سیاسی در عمل را مصونیت می بخشد و نوعی«بیمه» کردن رفتار سیاسی است، آن هم از نوع بازدارندگی و در مرتبه بعدی جبران خسارت احتمالی و اعلام توبه سیاسی از خدشه دار کردن ازادی دیگران.


-آزادی معنوی به معنای آزادی مثبت بر این به گونه ای که از ازادی صرف نظر کنید نیست. بلکه آزادی معنوی خود بستر ساز و مشوق فرد و جامعه برای اکتساب آزادی سیاسی است. از این روست که می توان از آن به عنوان «آزادی معنوی فعال» و نه «منفعل» یادکرد. نوعی عرفان اصیل است که فرد را از جامعه دور نمی کند بلکه برعکس او را به مبارزه برای ایجاد مدینه فاضله و رشد سیاسی –الهی می کشاند.


-اخلاقیات اسلامی فرد مؤمن، نوعی نظارت درونی، کنترل درون یا«خودکنترلی» را به صورت خودکار بر فرد اعمال می کند و او را از دست یازی به آزادی دیگران باز می دارد. حتی ساز وکارهای بیرونی نظیر قوانین رسمی در صورتی کارآمد است که به طور توأمان با ساز و کارهای درونی به منظور حفظ آزادی سیاسی دیگران همزمان اعمال شود.


۱-تأثیر فقه بر آزادی اعتقادی


زور و اجبار و تحمیل صرفاً در قلمرو ظاهر انسان ها می توان اعمال قدرت کرد و اثر گذاری داشت؛ اما زور و اجبار نمی تواند بر باطن اثرگذاری کند و باطن را تصرف کند. باطن هم دو وجه دارد. یکی وجه اخلاقی و دیگر وجه اعتقادی.


رفتارها و واقعیت ها و بسترهای عینی به عنوان متعلق فقه و احکام چگونه می تواند بر اعتقادات و آزادی اعتقادی اثرگذاری داشته باشد؟


محدود کننده یا تولید کننده آزادی


احکام فقهی چگونه می تواند به تولید آزادی معطوف به اندیشه و اعتقاد بینجامد؟ چگونه به حفظ اعتقادات مدد رسانی می کند؟


۱-جهاد ابتدایی. جهاد ابتدایی یکی از مباحث مناقشه برانگیز در بحث آزادی است. جهاد به عنوان یک دستور فقهی، تلاش برای رفع موانع ایمان آزاد است؛ یعنی افراد یا حاکمیت هایی مانع رساندن پیام فطرت و توحید و دعوت اسلامی به فرد می شوند، در این وضعیت، جهاد ابتدایی نه به مقصد اظهار قولی ظاهری بر اسلام، بلکه به منظور نجات دادن مسلمانان از ساختار شرک آمیز و کفرآمیز است و پس از بین رفتن این ساختار، مشرکان و کافران مجبور به پذیرش اسلام نمی باشند.


۲-هجرت. هجرت به عنوان یک دستور فقهی در مواضع مکرر و آیات متعدد قرآن کریم به عنوان ساز و کاری برای بستر مساعد برای اظهار عقاید و آزادی عقیده و اجرای قوانین اسلامی است هجرت از سرزمینی که در آن آزادی اندیشه و عمل وجود ندارد به سرزمینی که در آن آزادی ایمان وجود دارد در کانون توجه است.


۳- تقیه. تقیه به عنوان یکی ازساز و کارهای فقه شیعی خود اهرمی است برای حفظ اعتقادات و آزاد سازی اعتقاد است.


۴-حرمت نشر و مطالعه کتب ضلال. این دستور فقهی نیز ساز و کاری جهت حراست از ایمان و اعتقادات است. هر چند به دلیل تحولات ژرف در تکنولوژی ارتباطی برخی به جای«کتب ضاله»از «امواج ضاله» یاد می کنند با این همه حرمت کتب ضلال برای حفظ اعتقادات شخصی همچنان می تواند کارساز باشد.به بهانه تسهیلات ارتباطی نمی توان آن را کفار نهاد. در عین حال یاد به طرح مطالب آنها در محیط های علمی که توانایی پاسخگویی به آنان را دارند و تولید نقدهای عالمانه پرداخت.


۵- ارتداد. حکم فقهی ارداد نیز یکی دیگر از ساز و کارهای حفظ اعتقادات و آزادی اعتقادات است.


۲-تأثیر رفتار و اقدامات دولت ها در شکل گیری اعتقادات خاص


به طور مثال پیدایش اعتقادبه«جبر» در دوره معاویه و امویان با مسلط شدن این اندیشه ها ریشه در واقعیات عینی سیاسی و منافع حاکمان آن زمان داشت.


تجارب تاریخی و بازخوردهای آزادی در سیاست عملی نیز به نوبه خود در قبض و بسط آزادی های سیاسی اثرگذار است. به طور مثال افراط و تفریط ها در نحوه کاربرد آزادی سیاسی در دوره های مشروطه و نیز بعضاً در دوره اصلاحات منجر به احتیاط کاری هایی در باب گسترش آزادی شده و می شود.


۳-تأثیر فقه بر اخلاق معطوف به آزادی(آزادی اخلاقی)


عدم تأثیر گذاری فقه بر اخلاق و آزادی اخلاقی. اجبار و زور فقط در قلمرو ظاهری افراد کارساز است که قلمرو فقه است. در حوزه اخلاق و عقاید افراد کارساز نیست. عقیده و ایمان در منطقه ای قرار دارد که از دسترس تحمیل و اجبار خارج است. با ابزار نه می توان فکری را به کسی قبولاند و نه می توان اعتقادی را به او انتقال داد و نه می تواند خلقیات فردی را تغییرداد. این نکته ای است که در تفسیر آین شریفه لااکراه فی الدین از سوی علامه طباطبایی اظهار شده است.«علاقه و مهر و محبت را به زور نمی شود، ایجاد کرد، گرایش باطنی را به زور نمی شود ایجاد کرد.» بننابر اینباید از این سبد به عنوان عدم تأثیرگذاری فقه بر اخلاق آزادی یادکرد.«با اقدامات ظاهری و تسلط بر ظاهر نمی توان باطن را تصرف کرد»


-نفاق و ریا: اثر معکوس و زیان بار کاربرد زور در قالب بروز پدیده«نفاق» یا «ریاکاری» یکی از پیامدهای زور در امور اعتقادی و اخلاقی است. موضوعی که نه تنها به بهبود ساختار سیاسی-اجتماعی و فرهنگی کمک نمی کند، بلکه پیچیدگی برخورد با موضوع را دشوارتر می سازد.


-مذمت تشیع فاحشه: در عین حال پیرو آیه شریفه سوره حجرات، مؤمنان از اینکه قبح امور ناپسند با بیان آزاد و مکرر ریخته شود و این تکرار در دراز مدت خلقیات جامعه را تغییر دهد، به مخالفت برخاسته است.


– واقعیات بحرانی و ظهور آزادی روحی و معنوی: تجربه تاریخی نشان داده است که انسان ها همواره در برابر شدائد و بحران ها به درون هجرت می کنند و بستر مساعدی برای پرورش «آزادی روحی» و معنوی فراهم می شود. رواج صوفی گری و ظهور فرق عرفانی در زمان بعد از تهاجم مغول به ایران یکی از مصادیق آن است. هر چند که این آزادی معنوی در دوقالب «فعال» و «غیرفعال» عمل کند و در آزادی سیاسی تأثیر داشته یا نداشته باشد.


نتیجه گیری


آزادی در اندیشه سیاسی اسلام، مفهوم دلالت و منطق ویژه و منحصر به خود را دارد. دستگاه نظام مند اندیشه سیاسی اسلام، سه نوع آزادی را در سه قلمروی فکری، عاطفی و رفتاری هم تولید می کند و هم به تعبیری محدود یا ریل گذاری می کند. از خلال تعاملات سه گانه و شش صورت بندی به دست آمده، راهنمایی برای تحقق عینی و عملی آزادی در رفتار سیاسی فراهم می کند. این تعاملات چند گانه بحث آزادی را با واقعیت عینی فرد، جامعه، دولت و نظام بین الملل پیوند می زند، آسیب شناسی می کند و قدرت تولید پاسخ برای پرسش های جدید در محور آزادی فراهم می کند.


……………………………………………………


منبع: پرونده موضوعی شماره بیستم مقاله «آزادی در الگوی سه گانه اسلام» نوشته دکتر ابراهیم برزگر

مطالب مرتبط :
  1. تعریف، مفهوم و انواع آزادی/ محدود کننده های آزادی
  2. تفاوت مفهوم آزادی در تفکر اسلامی با دیگر مکاتب/ معیار آزادی و محدودیت در تربیت فرزند
  3. مقالات چهارمین نشست اندیشه‌های راهبردی/ آزادی در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت
  4. انتشار مجموعه مقالات چهارمین نشست اندیشه‌های راهبردی با موضوع آزادی
  5. «مبانی اندیشه سیاسی در اسلام» منتشر شد

پارک علم و فناوری قم

zohur