۲۰ بهمن ۱۳۹۲ موضوع: اخبار حوزه دین و اندیشه


به گزارش پارک علم و فناوری قم به نقل از مهر، هفتاد و نهمین جلسه گروه علمی عرفان مجمع عالی حکمت اسلامی با موضوع «کثرات در مرتبه ذات از دیدگاه صدرالمتالهین و عرفا» با ارائه حجت الاسلام والمسلمین عشاقی برگزار شد. وی فروق دیدگاه عرفا و صدرالمتألهین در زمینه کثرات در مرتبه ذات را بیان کرد که گزارش کوتاهی از این نشست در پی می آید:


الف : دیدگاه صدرالمتألهین ناظر به نوعی کثرت در وحدت است که گرچه این کثرت در مرتبه ذات، در اوج ضعف است؛ (زیرا وحدت در آنجا در اوج قوت است) اما با این حال کثرت در آنجا به کلی مضمحل نمی‌شود، بر خلاف دیدگاه عرفا که کثرات در ذات به کلی راه ندارند، چون کثرات همه از سنخ ظهورات ذاتند و ظهورات در مرتبه ذات نیستند «ضلّت فیک الصفات و تفسخت فیک النعوت». دیدگاه فوق در عبارات صدرالمتألهین و شراح کلام ایشان به‌ وفور یافت می‌شود که نمونه‌های زیر از آن جمله است‌.


وی از کثرات منطقی در مرتبه ذات با تعبیر «الصور الإلهیة» یاد کرده و چنین می‌گوید : «أما إذا کانت (الصور الإلهیة) عینه من حیث الحقیقة و الوجود و غیره من حیث التعین و التقید فبالحقیقة لیس هناک حال و لا محل بل شی‏ء واحد متفاوت الوجود بالکمال و النقص، و البطون و الظهور» (اسفار ج ۶ ص ۲۶۱)؛ در این عبارت مغایرت صور منطوی در ذات را با خود ذات از قبیل مغایرت مقید با غیر مقید، و مغایرت ناقص با کامل، و مغایرت باطن با ظاهر قرار می‌دهد که تصریحی است به نوعی مغایرت تشکیکی بین ذات و کثرات منطوی در آن.


«فکل بسیط الحقیقة لا بد و أن یکون کل الموجودات علی ترتیب نظام سببی و مسببی آت من الأشرف فالأشرف إلى الأخس فالأخس» (مفاتیح الغیب ص ۳۳۵) در این عبارت هم ایشان ثبوت کثرات در بسیط الحقیقه را (که مصداق أتمش خود ذات حق است) با ترتیب همراه می‌داند که بر أساس آن، نوعی تقدم و تأخر در آن کثرات شکل می‌گیرد و به نوعی مغایرت تشکیکی بین ذات و کثرات منطوی در آن قائل می‌گردد.


همچنین در مسأله علم حق به أعیان موجودات در مرتبه ذات به ثبوت کثرت در عین وحدت تصریح کرده چنین می‌گوید : «لما کان علمه بذاته هو نفس وجوده و کانت تلک الأعیان موجودة بوجود ذاته فکانت هی أیضا معقولة بعقل واحد هو عقل الذات فهی مع کثرتها معقولة بعقل واحد کما أنها مع کثرتها موجودة بوجود واحد فإذن قد ثبت علمه تعالى بالأشیاء کلها فی مرتبة ذاته قبل وجودها» (اسفار، ج ۶، ص ۲۸۳)


در کلام محقق سبزواری به ثبوت کثرت به عین وحدت تصریح شده: «فذاته تعالى عقل بسیط و فی عین بساطته جامع فی مرتبة ذاته لکل معقول و کل خیر و کمال بنحو أعلى و أبسط و هذا إشارة إلى مسألة الکثرة فی الوحدة و أن الوجود البسیط کل الوجودات بنحو أعلى» (منظومه، ج ۳، ص ۵۹۹)


بنابراین روشن شد که از دیدگاه صدرالمتألهین کثرات در مرتبه ذات گرچه به وحدت باز می‌گردند اما این رجوع به وحدت با تحفظ بر بقاء کثرت و لو به‌نحو ضعیف است و همین مسأله است که موجب ورود اشکال به این دیدگاه می گردد، زیرا چنانکه قبلا گفته «وجود» بطبیعته مساوق با وجوب ذاتی است؛ لذا هر گونه کثرت وجود، ملازم با کثرت واجب بالذات است.


ب: در دیدگاه صدرالمتألهین نسبت بین کثرات و ذات و نیز نسبت بین خود کثرات، نسبت اتحاد وجودی است؛ اما در دیدگاه عرفا نسبت، وحدت محض است؛ یا به بیان صحیح‌تر اصلا نسبتی نیست، چون نسبت، بین دو شیء شکل می‌گیرد، در مرتبه ذات هیچ کثرتی راه ندارد.


ج: در دیدگاه عرفا تمایز کثرات، تمایز ظهوری است، نه تمایز وجودی و لذا در مرتبه ذات که ظهوری نیست تمایزی نیز نیست، اما در دیدگاه صدرالمتألهین تمایز کثرات، تمایز وجودی است و لذا در مرتبه ذات، تمایز وجودی برقرار است. چنانکه در عبارت منقول از ایشان (بند ۱) به این معنا تصریح می‌کند.


د: در دیدگاه صدرالمتألهین کمالات حق وابسته به ثبوت آن شأن کمالی در مرتبه ذات خواهد بود که این ملازم با ثبوت نوعی وابستگی است برای حق در داشتن کمالات، اما در دیدگاه عرفا ملاک کمال ذات حق، فقط نفس ذات است.


ه: در دیدگاه صدرالمتألهین بعد از تنزل از مرتبه ذات آنچه تحقق می‌یابد از سنخ وجود است که موجب تکثری جدید در وجود می‌گردد. حال آنکه در دید عرفا آنچه پدید می‌آید از سنخ ظهور است که موجب تکثری در خود وجود نمی‌گردند.

 

مطالب مرتبط :
  1. سه دیدگاه رایج درباره نسبت علم و دین/ بررسی دیدگاههای سوئین برن و پلنتینگا
  2. مرگ؛ نسبی است یا مطلق/ مرگ در قرائت عرفا
  3. نقد و بررسی مهمترین دیدگاه های مخالفان فلسفه در گفتگو با فنایی اشکوری/ اعتقاد دینی و تفکر فلسفی
  4. گفتگوی انتقادی در آرای صدرالمتألهین/ نیم نگاهی به حیات علمی و عملی حکیم جلوه
  5. تباین و تمایز و مکمل سه دیدگاه رایج در نسبت علم و دین هستند

پارک علم و فناوری قم

zohur