۹ تیر ۱۳۹۲ موضوع: اخبار حوزه دین و اندیشه


به گزارش پارک علم و فناوری قم به نقل از مهر، در روح انسان دو مرکز و دو کانون موجود است که هر یک از این دو، منبع یک نوع فعالیتها و تجلیات روحی است. نام یکی از این دو کانون، عقل یا خرد و نام آن دیگری قلب یا دل است. فکر و اندیشه و دوراندیشی و حسابگری و منطق و استدلال و علم و فلسفه از تجلیات کانون عقل است و بعضی دیگر از تجلیات روحی مانند خواستن و شیفته شدن و آرزو کردن و به حرکت آوردن از کانون دل سرچشمه می گیرد.


گاهی میان این دو کانون توافق و هماهنگی حاصل می شود، چیزی را دل می پسندد و عقل هم خوبی آن را تصدیق و اعتراف می کند. در این گونه موارد انسان دچار اشکال و محظوری نمی شود. ولی بسیار اتفاق می افتد که این توافق و هماهنگی حاصل نمی شود، مثلا دل چیزی را می پسندد و شیفته و مایل می شود، ولی عقل دوراندیش و حسابگر تصدیق و امضا نمی کند و یا آنکه عقل خوبی چیزی را تصدیق می کند و گواهی می دهد ولی برای دل ناپسند و دشوار است اینجاست که کشمکش و تنازع بین قلب و عقل در می گیرد و اینجاست که افراد با یکدیگر مختلف می شوند،بعضی فرمان عقل را می پذیرند و بعضی دیگر فرمان دل را.


مثال ساده ای برای کشمکش و تنازع ذکر می کنیم؛ هر کسی به حکم غریزه به فرزند خود علاقه مند است و احساسات محبت آمیزی نسبت به فرزند خود دارد و روی همین علاقه و محبت، آسایش و راحتی فرزند خود را می خواهد تا حدی که به خودش رنج می دهد تا آسایش او را فراهم کند. پای تربیت این فرزند به میان می آید، زیرا مطابق حسابی که عقل دارد تربیت هر اندازه هم که ملایم باشد خواه ناخواه مستلزم ناراحتی هایی برای بچه در ابتدا هست. گاهی باید پدر و مادر رنج دوری فرزندخود را تحمل کنند. بر دل گران است که رنج فراق فرزند را تحمل کند.اگر انسان بخواهد فرمان دل خود را بپذیرد باید از تربیت فرزند خود که یگانه وسیله سعادت آینده اوست صرف نظر کند و اگر بخواهد فرمان عقل را بپذیرد ناچار باید بر خلاف رضای دل خود رفتار کند.


از این بالاتر تربیت و تهذیب نفس خود انسان است. تهذیب نفس و تحصیل اخلاق آدمیت از هر چیزی دشوارتر و سخت تر است، زیرا در اینجا غالبا عقل و دل در دو قطب مخالف قرار می گیرند. مبارزه کردن با نفس اماره سر پنجه ای بسیار قویتر از عقل و ایمان می خواهد. پیامبر(ص) به جمعی از جوانان عبور کرد، دید سنگ بزرگی را برای وزنه بر داری انتخاب کرده اند، با بر داشتن آن سنگ زور خود را می آزمایند.فرمودند؛ می خواهید من در میان شما داوری کنم و بگویم از همه قویتر و زورمندتر کیست؟ گفتند بلی یا رسول الله. آنها گمان کردند که پیغمبر آن کس را معین خواهد کرد که بازویش قویتر باشد، ولی بر خلاف انتظار آنها پیغمبر فرمود؛قویترین شما آن کسی است که در هنگام غضب و خوشحالی،نفس اماره زمام را از کف عقل او نگیرد. قویترین شما آن کس نیست که بازوی قویتر داشته باشد،بلکه آن کس است که روحیه قویتر داشته باشد.


در مقام تهذیب نفس و تحصیل اخلاق همیشه یک جنگ و ستیز عجیب بین دو کانون عقل و دل درگیر است. تهذیب نفس و تربیت برای هماهنگ ساختن این دو کانون است،مستلزم ضبط و کنترل خواهشهای دل است .اساسا نظم و انظباط ازکانون عقل ناشی می شود و آشفتگی و خود سری از کانون دل.


اگر عقل انسان آزاد باشد، در امور آن طور قضاوت می کند که در واقع و نفس الامر چنان است که خوب را خوب و بد را بد می بیند. اگر تحت تاثیر و نفوذ کانون خواهشهای دل باشد آن طور قضاوت می کند که دل می خواهد و می پسندد نه آن طوری که حقیقت هست. عقل در ذات خود قاضی عادلی است ولی باید استقلال داشته باشد. میلها و خواهشها و تصمیم و اراده ها او را دست نشانده خود قرار ندهد.


حضرت علی(ع) می فرماید:هر کس که به چیزی عشق بورزد و خواهش دلش نسبت به آن چیز طغیان کند،آن عشق موجب شب کوری او می شود و روحش را مریض می کند. مقصود از این شب کوری این است که در تاریکی های حوادث که احتیاج به هدایت و روشنایی عقل و منطق است دیگر نمی بیند.حب و بغض و دوستی و دشمنی در طرز قضاوت موثر است.


دیدنی که از روی رضا و خوشبینی باشد همه عیب ها را می پوشاند،همان طوری که دیدنی که ازروی دشمنی و عداوت باشد عیبها را آشکار می نماید. و از همین جهت است که انسان هر چیزی را که متعلق به خودش است با چشم تحسین و اعجاب نگاه می کند.


به قول سعدی “هرکسی را عقل خود به کمال نماید و فرزند خود به جمال”. انسان غریزه حب به ذات دارد، به خودش بیش از هر چیز و هر کس علاقه مند است، همیشه خودش را و آنچه وابسته به خودش است با عینک خوشبینی می نگرد، یعنی درباره خودش و آنچه مربوط به خودش است طوری قضاوت می کند که دلش راضی شود نه آن طورکه حقیقت است.


امیر المومنین علی(ع) می فرماید: مومن، شامی را صبح و صبحی را شام نمی کند مگر آنکه نسبت به نفس خود و اعمال خود بدگمان است و هر لحظه احتمال می دهد که عملی ناپسند از او سر بزند.


اگر انسان به مرحله ای برسد که به نفس خویش بدگمان باشد و خود را در معرض صدور گناه و اعمال زشت بداند،خود به خود مراقبت می کند و جلو تجاوز و تعدی نفس خود را می گیرد.

مطالب مرتبط :
  1. رابطه اخلاق با عبادت/ چگونه تمام زندگی انسان خدایی می شود
  2. نظریه‌های «انسان‌شناختی هنر» بررسی می شود
  3. رابطه نظم و انضباط با شادی در زندگی
  4. اهمیت حدشناسی در انسان/ غرور علم ناقص از بی علمی بدتر است
  5. عوامل موثر در رشد انسان از دید اسلام؛ از فطرت تا والدین و خانواده

پارک علم و فناوری قم

zohur