۲۱ اسفند ۱۳۹۲ موضوع: اخبار حوزه دین و اندیشه


به گزارش پارک علم و فناوری قم به نقل از مهر، کتاب حاضر علاوه ­بر مقدمه مشتمل بر ۹ فصل و ۳ ضمیمه است. عناوین فصول کتاب عبارتند از: «فصل اول: کانت و منورالفکری»، «فصل دوّم: منورالفکری چیست؟»، «فصل سوّم: دانشمند، سیاست و حقیقت»، «فصل چهارم: قوام روشنفکری در جهان و ورود و سیر آن در ایران»، «فصل پنجم: معنای روشنفکری»، «فصل ششم: وضع روشنفکری و روشنفکران در شش دهه اخیر»، «فصل هفتم: نظری به روشنفکری دینی»، «فصل هشتم: روشنفکری در بحران» و «فصل نهم: خاتمه و نتیجه».


در پنجاه سال اخیر در باب روشنفکری و کار و بار روشنفکران بسیار گفته و نوشته ­اند. بعضی از این نوشته ­ها گزارش پژوهش است و در بعضی دیگر روشنفکری نقد شده است. این دفتر کمتر صورت گزارش دارد و بیشتر متضمن نقد و نقادی است. اما در این نقد و نقادی غرض مخالفت و موافقت و ذکر حسن و عیب نبوده است. اینکه روشنفکران خدمت کرده ­اند یا خیانت یک بحث است و درک و بیان تاریخ پدید آمدن روشنفکری و امکان­ها و توانایی­های روشنفکران و مقام و اثر ایشان در تاریخ بحث دیگر است. من کاری به خدمت و خیانت روشنفکران نداشته ­ام و حتی به اغراض و مقاصد سیاسی آنان به قصد صدور حکم و تحسین و تقبیح نپرداخته ­ام.


این نوشته در حقیقت گزارش پدید آمدن روشنفکری و ظهور روشنفکران در مرز میان تفکر و ادب و هنر از یک­سو و سیاست از سوی دیگر ـ و احیانا در قلمرو پراکسیس مارکس ـ  و چگونگی ادای وظیفه روشنفکری و افول و پایان ­یافتن تاریخ آنست. پیداست که در شرح تاریخ روشنفکری تفاوتی میان اروپا و آمریکای متجدد و کشورهایی که تجدد را از اروپا اخذ کرده ­اند وجود دارد. این دو صورت روشنفکری لااقل در ظهور و از حیث عملکرد تفاوت­ها دارند. در فصول این کتاب به این تفاوت کم و بیش توجه شده است.


مطلب دیگر تمییز میان منورالفکری و روشنفکری است. همه نویسندگانی که در باب روشنفکری قلم زده ­اند این دو را یکی دانسته ­اند و بعضی حتی مرزی میان دانش و فلسفه و حکمت و شعر و سیاست با روشنفکری قائل نشده ­اند. منورالفکری ناظر به قوام تجدد و طراّحی جهان متجدد است. اما روشنفکری در زمانی به وجود می ­آید که در راه تحقق این طرح در عمل و سیاست مشکلاتی پیدا می ­شود که در آغاز دیده نشده بود. روشنفکر پدید آمدن این مشکلات را به قصور سیاست و سیاستمداران بازمی ­گرداند و رعایت اصول آزادی و عدالت و پایبندی به حقیقت را یادآوری می ­کند یا درست بگوییم روشنفکری نظارت بر حکومت و تذکر به لزوم پایبندی آن به اصول تجدد و رعایت آنهاست. در این نظارت گاهی روشنفکرانی در برابر حکومت می ایستند و به مبارزه بر می ­خیزند یا بر سر حکومت فریاد می­ زنند.



نظارت بر حکومت و فریاد زدن بر سر آن را ناچیز نباید انگاشت، اما در زمانی که اصول تجدد مورد چون و چرا قرار می ­گیرد یا امید به تحقق رویای منورالفکری رو به ضعف می ­رود، دفاع از تجدد نیز دشوار می­ شود و روشنفکران ناگزیر به خلوت خود پناه می­ برند یا راه دیگری پیش می ­گیرند. این نوشته بیان سرگذشت روشنفکری در دوران پایانی تجدد است. دورانی که در آن تکلیف و سرنوشت آزادی و عدالت و حقیقت در تکنیک و با تکنولوژی تعیین می­ شود. در این دوران ظاهراً نیازی به روشنفکری نیست و شاید به همین جهت است که بازمانده ­های نسل روشنفکری پس از جنگ جهانی دوم تقریباً خاموشی گزیده ­اند.


روشنفکران جهان در حال توسعه نیز چون راهیان راه تجددند و می­ توانند حرفی برای گفتن داشته باشند در معرکه و غوغای جهانی­ شدن سرگردان شده­ اند. با پدید آمدن جهان مجازی و مصرف­­ شدن علم و اطلاعات و ادب و فرهنگ اگر روشنفکر دست و پای خود را گم کند بر او بأس و حرجی نیست. مع­ هذا نباید تصور کرد که راه نظر بسته شده است. همیشه و همواره کسانی هستند که در بحرانی ­ترین زمان­ها به راه برون ­شد و به امکانهای آینده می ­اندیشند. پایان روشنفکری پایان تفکر نیست. هنوز و همیشه می­ توان در انتظار گشایش راه بود.


عناوین ضمایم کتاب نیز عبارتند از: «ضمیمه۱: نظری به رساله تحقیق در تجدد و ملیت و تناسب این دو معنی با یکدیگر نوشته ابوالحسن فروغی چاپ اول ۱۳۰۹ تهران چاپخانه اتحادیه»، «ضمیمه ۲: دین و آزادی و هنر»، «ضمیمه ۳: علم و روشنفکری». 


در پایان کتاب نیز فهرست اعلام منتشر شده است.


کتاب «سیری در تاریخ روشنفکری در ایران و جهان» تألیف رضا داوری اردکانی در زمستان سال ۱۳۹۲ به همت انتشارات سخن در ۳۸۸ صفحه به شمارگان ۱۶۵۰ نسخه به چاپ رسیده­ است.

مطالب مرتبط :
  1. انتشار سه کتاب مشترک پژوهشکده تاریخ اسلام و نشر توت/بررسی تطبیقی جنبشهای اسلامی الجزایر و تونس
  2. فلسفه و تاریخ آن منتشر شد
  3. کتاب «تأملی در فلسفه تاریخ عقل» نقد و بررسی می شود
  4. جریان شناسی فکری تاریخ معاصر ایران با بهره از آثار مرحوم منذر تدوین شود
  5. بررسی حقوق اسلامی در ایران معاصر در کتاب «حقوق اسلامی، معرفت شناسی و تجدد»

پارک علم و فناوری قم

zohur