۱۷ خرداد ۱۳۹۲ موضوع: اخبار حوزه دین و اندیشه


به گزارش پارک علم و فناوری قم به نقل از مهر، شایعه همانند هربحث دیگر مرتبط با انسان، پدیده ای اجتماعی است و در همه فرهنگ ها وجود دارد، حال چه از تیراژ کمی برخوردار باشد، چه از تیراژ وسیع، چه در دوره ای کوتاه مطرح شده باشد، چه در دوره طولانی و چه از تاثیری مخرب یا آرام بخش برخوردار باشد. تصور جامعه بدون وجود شایعه محال است.


امپراطورهای روم باستان چنان دچار بلای شایعه شده بود که عده ای را به عنوان قراولان شایعه به کار گمارده بودند که به آنان خبرچین می گفتند. وظیفه این افراد، رفتن به میان مردم و گزارش کردن شنیده های خود به قصر امپراطور بود. ماجراهای روزمره ای که به این صورت به قصر می رسید، محک خوبی برای سنجش افکار عمومی به حساب می آمد. در صورت لزوم، خبرچین ها با توسل به پخش شایعات خاص، ضد حمله ای را ترتیب می دادند.


جنگ روانی پدیده جدیدی نیست، واقعه به آتش کشیدن روم در سال ۶۴ میلادی نمونه ای جالب از این مقوله است. طبق مدارک و اسناد موجود، ماجرا از این قرار بود که مردم محنت زده و پریشان روم که از حاکم وقت، یعنی نرون، دل خوشی نداشتند، داستان آتش سوزی را این گونه پذیرفته و پخش کردند که حتی اگر قبول کنیم که خود نرون روم را به آتش نکشیده، دست کم او، از زیبایی شعله های سرکش و وحشی آتش لذت برده و به افتخار آن شعله ها، قصیده ای هم سروده است. بی اساس بودن شایعه هیچ کمکی به نرون نمی کرد. بنابراین او هم برای دفاع از خود،دست به ساختن یک ضد شایعه زده و با انتشار آن، تقصیر آتش زدن شهر را به گردن مسیحیان که از او هم منفورتر بودند انداخت. این داستان، در جامعه ای سرشار از پیشداوری و بدبینی نسبت به مسیحیان به خوبی جا باز کرد و از قضا ظاهرا انجام چنین کاری برای آن مسیحیان شدیدا منفور می آمد. بنابراین مردم موقتا دشمنی خود را علیه نرون را فراموش نموده و انتقام خود را ازمسیحیان که مبدل به سپر بلایی سهل و آسان شده بودند گرفتند.


در صورت پذیرش صحت این روایت از این واقعه پویایی نوعی شایعه را در عمل خواهیم یافت. کسی چگونگی آغاز آتش سوزی را نمی دانست، بنابراین همین ابهام و فشار وارده از این آتش سوزی که نشانه اهمیت موضوع بود مردم را که گرسنه توضیح و تشنه یافتن مقصر فاجعه بودند به سمت پذیرش شایعه سوق داد.


در آغاز همان انزجار از حاکم ستمگر می رفت تا راه حلی پیش رویشان قرار دهد، ولی ترس از قدرت او و همچنین عادت طولانی به اطاعت، آنان را کاملا آماده منحرف نمودن انتقام به سوی سپر بلایی ضعیف تر کرده بود. بنابراین، آیین کمتر فهمیده شده عمیقا مورد سو ظن”مسیحیت” آماج حملات آنان قرار گرفت.


در این حادثه نکته جالب دیگری نیز وجود دارد و آن رد موقتی شایعه مقصر بودن نرون بود. بعدها این شایعه به جایگاه اصلی خود بازگشت و ماجرای قصیده ای که نرون با الهام از آتش سوزی سروده بود،مبدل به افسانه ای تاریخی گردید و حتی با گذشت زمان به یک ضرب المثل مبدل گردید. شایعه ای که در آن ادعا شده بود، سقراط جوانان یونان را منحرف نموده و آنان را تحریک به شورش می کرد،که این امر موجب مرگ وی گردید.


در قرون وسطی، جنگهای مذهبی و صلیبی به دلیل پخش داستانهای مبالغه آمیز از معجزات، شرارت و غنیمت استمرار می یافت. اندکی بعد کاوشگران به دنبال ثروتهای افسانه ای و چشمه های پرآوازه اکسیر جوانی و یا برای دیدن هیولای دریایی،در سراسر جهان پخش شدند.شرایط حاکم بر دربار پاپ و داستانهای خصوصی کشیشها موجب بر انگیخته شدن شایعات پایان ناپذیری گردیدند. برخی از این شایعات، بی تردید زمینه را برای اعتراضات که در قرن شانزدهم منجر به تشکیل مذهب پروتستان گردید هموار نمود.


پرسشی منطقی را می توان مطرح نمود که چه میزان از وقایع تاریخ بشر را می توان ناشی از واکنش گروههای متفاوت نسبت به شایعات دانست؟ به نظر می آید بخش بزرگی از وقایع تاریخی ناشی از همین گونه واکنشها بوده است، زیرا بشر تا همین اواخر منبع موثقی به جز شایعات خبری در دسترس نداشت. قبل از ابداع و سایل ارتباط جمعی، مردم از لحاظ خبری متکی به مسافران، کشیشها و منادیان شهری بودند و تنها عده ای از سیاستمردان و پادشاهان، پیام های مهر و موم شده دریافت می کردند که این پیام ها نیز الزاما خالی از شایعه نبودند. در مقابل منابع موثقی که امروزه در دست داریم همچون مطبوعات و رسانه ها اتکای ما را به شایعه شدیدا کاهش می دهند.


بنابراین تاریخ بشریت از این پس، موثق تر از پیش خواهد بود. با این همه نمی توان نتیجه گرفت که اثر و نقشی که شایعه در جهان امروز دارد،کمتر از پیش است. درست است که امروزه واقعیات مربوط به جنگها، فجایع و مصیبت ها، محاکم، پژوهشها و افکار عمومی و غیره….خیلی دقیق تر و سریع تر از گذشته در اختیار ما قرار می گیرند، اما همزمان با گسترده ترشدن افق دیدمان، میزان ابهامات نیز متناسب با آن توسعه یافته اند.

مطالب مرتبط :
  1. اهمیت اندیشه‌های نوین در آموزش آکادمیک تاریخ/ لزوم پیوند تاریخ با دیگر رشته‌های علوم انسانی
  2. اهداف و ماهیت شایعه سازی و جنگ روانی رسانه ای
  3. ماهیت و اهمیت افکار عمومی در جهان امروز
  4. تاثیر تربیت خانوادگی در روحیات افراد/ چرا جوانان امروز پرخاشگر هستند
  5. چرا و چگونه شایعه رواج می یابد/ شایعات در بستر"ابهام" شکل می گیرند

پارک علم و فناوری قم

zohur