۳ مهر ۱۳۹۳ موضوع: اخبار حوزه دین و اندیشه


یکی از مهمترین ویژگیهای دوران جدید، شبهه است. برخی با بیان راست ناقص یا دروغ و … شبهاتی را به عمد و ناآگاهی ایجاد و به فکر برخی از افراد که کم اطلاع هستند و یا نمی توانند پاسخ درخوری برای این شبهات بیابند سعی در تزلزل ایمان و اعتقاد آنها به مبانی دینی دارند. این عرصه به قدری گسترش یافته و پایه های دینی برخی از افراد را آسیب زده که می توان عصر جدید را عصر شبهه نامید. یکی از مهمترین آسیبها همان بیان راست ناقص است که به علت بیان ناقص داستان و روایت زمینه ایجاد شبهاتی را فراهم می کند. همان طور که می دانید ضرورت پاسخ به این شبهات باعث شده که مؤسسات و نهادهای مرتبط برای پاسخگویی به شبهات دینی ایجاد شده است. در مورد زندگی امام جواد(ع) هم شبهات مختلفی مطرح است. یکی از این شبهات این است که می‌گویند: زن اصلی امام جواد(ع )، دختر مأمون خلیفه عباسی بنام زینب ام الفضل بود که با تحریک معتصم امام را کشت. وقتی مأمون پدر امام جواد یعنی حضرت رضا(ع) را شهید کرد، چطور امام جواد تن به ازدواج با دختر وی داد و یا به زندگی با دختر مأمون ادامه داد؟


برای پاسخ به این شبهه توجه به نکات ذیل ضروری است: در سنت برخی از معصومان و رهبران دینی مسائلی وجود دارد که از اسرار الهی بوده و شناخت آن مشکل است، مانند کشتن کودکی توسط حضرت خضر که مورد اعتراض حضرت موسی(ع) قرار گرفت، اما حکمت آن، حفظ ایمان جامعه بود. ازدواج امام جواد(ع) با دختر مأمون نیز از مسائلی است که اظهار نظر قطعی درباره آن مشکل است؛ ولی می توان برخی عوامل را تأثیرگذار دانست. ازدواج امام جواد(ع) با ام الفضل هم از ناحیه حضرت قابل بررسی است و هم از ناحیه مأمون که چه اهدافی از ازدواج دختر خود با امام جواد(ع) داشت؟


مأمون چون در میان سلسله تنگناها و شرائط دشوار سیاسى قرار گرفته بود، براى رهایى از این تنگناها، تصمیم‏ گرفت ‏خود را به خاندان پیامبر(ص) نزدیک سازد و بر همین اساس با تحمیل ولیعهدى بر امام هشتم مى‏خواست ‏سیاست چندبعدى خود را به مورد اجرا بگذارد. از سوى دیگر، عباسیان از این روش مأمون که احتمال مى‏رفت ‏خلافت را از بنى عباس به علویان منتقل سازد، سخت ناراضى بودند و به همین جهت‏ به مخالفت ‏با او برخاستند و چون امام توسط مأمون مسموم و شهید شد آرام گرفتند و خشنود شدند و به مأمون روى آوردند.


مأمون کار زهر دادن به امام را بسیار سرّى و مخفیانه انجام داده بود و سعى داشت جامعه از این جنایت آگاهى نیابد و از همین رو براى پوشاندن جنایات خود تظاهر به اندوه و عزادارى مى‏کرد، اما با همه پرده پوشى و ریاکارى، سرانجام بر علویان آشکار گردید که قاتل امام جز مأمون کسى نبوده است، لذا سخت دل‌آزرده و خشمگین شدند و مأمون بار دیگر حکومت‏ خویش را در معرض خطر دید و براى پیشگیرى از عواقب امر، توطئه دیگرى آغاز کرد و با تظاهر به مهربانى و دوستى نسبت‏ به امام جواد(ع) تصمیم گرفت دختر خود را به حضرت تزویج کند تا استفاده ‏اى را که از تحمیل ولیعهدى بر امام رضا(ع) در نظر داشت از این وصلت نیز به دست آورد.


بر اساس همین طرح بود که امام جواد(ع) را در سال ۲۰۴ ه. ق یعنى یکسال پس از شهادت امام رضا(ع) از مدینه به بغداد آورد و به دنبال مذاکراتى که در جلسه مناظره امام با یحیى بن اکثم گذشت، دختر خود «ام الفضل‏» را به همسرى حضرت درآورد!



 


انگیزه ‏هاى مأمون


این ازدواج که مأمون بر آن اصرار داشت، کاملا جنبه سیاسى داشت‏ و مى ‏توان دریافت که وى از این کار چند هدف یاد شده در زیر را تعقیب مى‏ کرد:


۱- با فرستادن دختر خود به خانه امام، آن حضرت را براى همیشه دقیقا زیر نظر داشته باشد و از کارهاى او بی خبر نماند (دختر مأمون نیز به راستى وظیفه خبرچینى و گزارشگرى مأمون را خوب انجام مى‏ داد و تاریخ شاهد این حقیقت است)


۲- با این وصلت، به خیال خام خویش، امام را با دربار پرعیش و نوش خود مرتبط و آن بزرگوار را به لهو و لعب و فسق و فجور بکشاند و بدین ترتیب بر قداست امام لطمه وارد سازد و او را در انظار عمومى از مقام ارجمند عصمت و امامت‏ ساقط و خوار و خفیف نماید!


۳- با این وصلت علویان را از اعتراض و قیام بر ضد خود باز دارد و خود را دوستدار و علاقه‏ مند به آنان وانمود کند (پیشواى نهم حضرت امام محمد تقى(ع)، مؤسسه در راه حق، قم، ۱۳۶۶ ه. ش، ص ۳۸).


۴-هدف چهارم مأمون، عوام‌فریبى بود؛ چنانکه گاهى مى‏ گفت: من به این وصلت اقدام کردم تا ابو جعفر(ع) از دخترم صاحب فرزند شود و من پدر بزرگ کودکى باشم که از نسل پیامبر(ص) و على بن ابى طالب(ع) است، اما خوشبختانه این حُقّه مامون نیز بى نتیجه بود زیرا دختر مأمون هرگز فرزندى نیاورد (ابن واضح، تاریخ یعقوبى، نجف، المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۴ ه. ق، ج ۳، ص ۱۸۹-ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، قم، المطبعة العلمیة، ج ۴، ص ۳۸۰٫ مأمون قبلا هم به همین منظور یکى از دختران خود را به امام هشتم تزویج کرده و در آن مورد نیز ناکام مانده بود!) و فرزندان امام جواد(ع) همگى از همسر دیگر امام بودند. اینها انگیزه ‏هاى مامون از این ازدواج بود. حال باید دید امام جواد(ع) چرا با این ازدواج موافقت کرد؟


از آنجا که بى هیچ شکى، امام اهداف و مقاصد واقعى مأمون را از این گونه ‏کارها مى ‏دانست و نیز مى ‏دانست که او همان کسى است که مرتکب جنایت ‏بزرگ قتل پدرش امام رضا(ع) شده، به نظر مى ‏رسد که موافقت امام با این ازدواج عمدتا بر اثر فشارى بوده است که مأمون از پیش بر امام وارد کرده بوده است، زیرا ازدواجى این چنین، تنها به مصلحت مأمون بوده است نه به مصلحت امام! نیز مى ‏توان تصور کرد که نزدیکى امام به دربار مى ‏توانست مانع شهادت حضرت از طرف معتصم و عامل پیشگیرى از سرکوبى سران تشیع و یاران برجسته امام توسط عوامل خلیفه باشد و این، به یک معنا مى‏ توانست ‏شبیه قبول وزارت هارون از طرف على بن یقطین یار باوفای امام کاظم(ع) یعنى نفوذ در دربار خلافت ‏به نفع جبهه تشیع باشد.(سیره پیشوایان، ص۵۵۶)


در روایت آمده: مأمون درباره ابو جعفر(امام جواد(ع)) به هر حیله‏ اى دست زد، اما به هیچ نتیجه‏ اى نرسید(بحارالانوار، ج ۵۰، ص۶۱)؛ بلکه تمام حوادث موجب عظمت و شهرت بیشتر آن حضرت گردید. یکى از عللى که معتصم ـ خلیفه عباسى ـ بعد از مأمون نتوانست وجود پربرکت امام جواد(ع) را تحمل کند، همین اشتهار وى و پیروان آن حضرت بود. از این رو، نقشه مسموم ساختن آن حضرت را به کمک ام‏الفضل پیاده کرد.


«حسین مکاری»، یکی از یاران امام جواد، می گوید: در بغداد خدمت امام جواد(ع) شرفیاب شدم و زندگیش را دیدم. در ذهنم خطور کرد که، «اینک که امام به این زندگی مرفه رسیده است هرگز به وطن خود، مدینه، باز نخواهد گشت». امام لحظه ای سر به زیر افکند، آنگاه سر برداشت و در حالی که رنگش از اندوه زرد شده بود، فرمود: ای حسین! نان جوین و نمک خشن در حرم رسول خدا( ص) نزد من از آنچه مرا در آن می بینی محبوبتر است. (راوندی، الخرائج والجرائح، تصحیح و تعلیق: حاج شیخ اسدالله ربانی، انتشارات مصطفوی، ج ۱، ص ۳۴۴ ؛ مجلسی، بحار الأنوار، تهران، المکتبه الاسلامیه، ۱۳۹۵ ه.ق، ج ۵۰، ص ۴۸ ؛ قزوینی،، سید کاظم، الامام الجواد من المهد اًّلی اللحد، الطبعه الأولی، بیروت، مؤسسه البلاغ، ۱۴۰۸ ه.ق، ص ۱۵۲).


در نتیجه بی تردید فعالیتهای ائمه(ع) ریشه در انجام تکالیف الهی داشته و همه فعالیتهای آنان مبتنی بر مصالح است. شاید علت ازدواج امام جواد(ع) با ام الفضل براساس تکلیف بوده است. ائمه(ع) تکلیف گراترین انسانها بوده و در برابر انجام دستور الهی مطیع ترین انسانها بودند. از این رو هر گاه برای ائمه از سوی خداوند تکلیف تعیین می شد، انجام می دادند، گرچه انجام تکلیف به ظاهر برای برخی خوشایند نبوده و حتی عمل ائمه(ع) را زیر سؤال می برند. شاید ازدواج امام جواد(ع) با دختر مأمون نوعی تکلیفی بود که تعیین شده بود شاید امام جواد(ع) با این ازدواج در صدد خدمت به مردم و حفظ دین بود؛ امام با نفوذ در مرکز حکومت سعی می کرد که شیعیان حفظ شده و تا اندازه ای از سیاست دین ستیزی مأمون جلوگیری نماید و به جامعه دینی خدمت کند. با اتخاذ سیاستهای منطقی به رغم آنکه با ام الفضل ازدواج نمود، تحقق اهداف مأمون را در خصوص ازدواج دخترش غیر ممکن ساخت.*


*نویسنده: سیدعظیم اسماعیل زاده

مطالب مرتبط :
  1. عبداللهِ خردسال آخرین یار امام حسین(ع) در روز عاشورا/ جریان ازدواج حسن مثنی با دختر اباعبدالله(ع)
  2. نگاهی به زندگی پربرکت امام جواد(ع)/ چرا امام دامادی مامون را پذیرفت
  3. تعبیر جالب امام رضا(ع) درباره تولد جوادالائمه(ع)/ داستان برخورد مامون با امام جواد(ع) در دوران کودکی
  4. شش تدبیر امام رضا(ع) در نبرد با مأمون/ تحلیل رهبر انقلاب از سیاست‌ورزی امام هشتم
  5. برنامه تشکلهای شاخص جبهه فرهنگی به مناسبت شهادت امام جواد(ع) اعلام شد

پارک علم و فناوری قم

zohur