۷ بهمن ۱۳۹۲ موضوع: اخبار حوزه دین و اندیشه


امروز، ۲۵ ربیع الاول مصادف با سالروز صلح امام حسن مجتبى(ع) در سال ۴۱ هجرى قمرى است. امام حسن مجتبى (ع) در ۲۱ رمضان سال ۴۰ قمرى، پس از شهادت پدر ارجمندش حضرت علی(ع) بنا به درخواست یاران امیرمؤمنان(ع) و سایر مردم، خلافت اسلامى را پذیرفت و ادامه سیره و روش حکومتى امیرمؤمنان (ع) و سیاست عدالت گسترى وى را سر لوحه کار خویش قرار داد.


«معاویة بن ابى سفیان» که در ایام خلافت امیرمؤمنان(ع)، از حکومت مرکزى سرپیچى و اقدام به ایجاد حکومت مستقل و خودخوانده در شام نمود و به برخى از مناطق اطراف، از جمله مصر، چنگ انداخته بود، از آغاز حکومت امام حسن (ع) اقدام به دشمنى و فتنه انگیزى نمود و با ارسال جاسوسان و نفوذ در میان بزرگان قبیله‏‌ها و طایفه‏‌ها و تطمیع آنان، زمینه نبرد دیگرى را فراهم ساخت.


از سوى دیگر، نفاق و خیانت برخى از سران سپاه امام حسن(ع) و پیوستن آنان به سپاه معاویه و ناخرسندى مردم به ادامه جنگ و خون ریزى، دشمن را جسور‌تر کرده و وى را به تهاجم همه جانبه نظامى وادار نمود. امام حسن مجتبى(ع) که به سامان دهى حکومت و امور معیشتى مردم و برقرارى قسط و عدل در جامعه اسلامى پرداخته بود، با دشمنى‏‌ها و تهاجم سراسرى سپاه شام روبرو شد. آن حضرت نیز در مقام دفاع برخاست و در میان مردم اعلان بسیج عمومى نمود و رزمندگان کوفه و سایر شهر‌ها را براى دفع تهاجم دشمن فراخواند.


هنگامى که دو سپاه در برابر یکدیگر قرار گرفتند و درگیرى‏ هاى پراکنده ‏اى میان آنان به وقوع پیوست، برخى از سران سپاه امام حسن مجتبى(ع)، از جمله «عبیدالله بن عباس» که فرماندهى کل را برعهده داشت، به سپاه معاویه پیوست و از این راه، توان روحى و فیزیکى سپاه امام حسن(ع) را کاهش داد. نفوذى هاى معاویه، در میان سپاهیان امام حسن(ع) و در میان عامه مردم شهر‌ها، اقدام به شایعه پراکنى و گمانه زنی‏هاى خلاف واقع کردند و به تدریج جامعه اسلامى و رزمندگان را از داخل، دچار تردید و تزلزل نمودند.


به طورى که برخى از سپاهیان، شبانه از اردوگاه‏‌ها و پادگان‏‌ها گریخته و صحنه نبرد را ترک مى‏ کردند و برخى از فریب خوردگان «خوارج» در شهرهاى پشت جبهه اقدام به آشوب مى ‏کردند و حتى در «ساباط مداین» به خیمه‌گاه امام حسن(ع) هجوم آورده و اقدام به غارت و بى ‏نظمى نمودند و در یک رویدادى، امام حسن مجتبى(ع) را ترور کرده و وى را به شدت زخمى نمودند.


ریش سفیدان و صاحب نفوذان عراق و حجاز و برخى از فرماندهان سپاه امام حسن(ع)، مخفیانه نامه هایى به معاویه داده و اظهار اطاعت و پیروى مى ‏نمودند و حتى نوشتند که حاضرند امام حسن(ع) را تسلیم وى کرده و یا او را به قتل رسانند.


امام حسن مجتبى(ع) که از تمامى نفاق‏‌ها و خیانت‏هاى سپاه خویش خبردار بود، با گردآورى آنان و ایراد خطبه و روشن نمودن اذهان آنان از دسیسه ‏هاى دشمن، تلاش وافر نمود که روحیه مردانگى و رزم آورى را در آنان، بار دیگر زنده کرده و توطئه ‏هاى دشمن را نقش بر آب کند. ولى رسوخ شرم آور نفاق و خیانت، سپاه آن حضرت را از کارایى لازم انداخته و توازن نظامى را به کلى دگرگون کرده بود و سرانجام، امام حسن(ع) را وادار به پذیرش صلح ناخواسته کرد و آن حضرت، به ناچار در ۲۵ ربیع الاول و به قولى در نیمه جمادى الاولى سال ۴۱ قمرى براساس شرایطى، خلافت را به معاویة بن ابى سفیان واگذاشت و خود از آن کناره گرفت. بدین سان، درگیرى و جنگ میان سپاهیان شام و سپاهیان عراق پایان یافت و آن سال را «عام الجماعة» نامیدند.


متن صلح نامه‏ اى که به امضاى طرفین و گواهان از دو سپاه رسید، از این قرار است: بسم الله الرحمن الرحیم. هذا ما صالح علیه الحسن بن على بن أبى طالب، معاویة بن أبى سفیان، صالحه على أن یسلم الیه ولایة المسلمین على أن یعمل فیهم بکتاب الله و سنّة رسول الله و سیرة الخلفاءِ الراشدین المهتدین و لیس لمعاویة بن أبى سفیان ان یعهد الى أحد من بعده عهداً، بل یکون الأمر من بعده شورى بین المسلمین، على أن النّاس آمنون حیث کانوا من أرض اللّه تعالى فى شامهم و یمنهم و عراقهم و حجازهم، و على أنّ اصحاب على و شیعته آمنون على أنفسهم و أموالهم و نسائهم و اولادهم حیث کانوا، و على معاویة بن ابى سفیان بذلک عهد الله و میثاقه، و على أن لا یبغى للحسن بن على و لأخیه الحسین غائلة و لا لأحد من اهل بیت رسول الله صلىّ الله علیه و آله غائلة سوء سرّاً أو جهراً، و لا یخیف احداً منهم فى افق من الآفاق.


گفتنى است که درباره بندهاى صلح نامه، اتفاق چندانى میان مورخان و سیره نویسان نیست و برخى از آنان، موارد ذیل را نیز اضافه نمودند:


۱. حسن بن علی(ع) و برادرش حسین(ع)، هیچ‌گاه معاویه را امیرمؤمنان خطاب نکنند. این شرط به وضوح بیان مى ‏کند که صلح امام حسن(ع)، نوعى سکوت در حال ناچارى و کناره ‏گیرى مصلحت‏ آمیز از حکومت بود، نه اینکه معاویه بن ابى سفیان، سزاوار خلافت و حکومت بوده است.


۲. معاویه و اصحابش، هیچ‌گاه علی(ع) را در نماز و غیر نماز سب و لعن نکرده و از او، جز به نیکى یاد نکنند.


۳. پس از معاویه، ولایت مسلمانان با حسن بن علی (ع) باشد و اگر او زنده نباشد، با برادرش حسین بن علی(ع) خواهد بود.


۴. بیت المال کوفه در اختیار امام حسن(ع) باشد.


۵. خراج دو منطقه فارس، یعنى بسا (فسا) و دارابجرد در اختیار امام حسن(ع) باشد.


۶. معاویه در هر سال مبلغ یک میلیون (و یا صد هزار) درهم به صورت مقررى در اختیار امام حسن(ع) قرار دهد.


یادآورى این نکته ضرورى است که مسائل مادى‏اى که از سوى امام حسن (ع) در صلح نامه مطرح شده است، به منظور تأمین معاش خانواده ‏هاى بى ‏سرپرستى بود که در جنگ‏هاى جمل، صفین و نهروان، کسان خود را از دست داده بودند. امام حسن مجتبى(ع)، انسانى کامل و پیشوایى مهربان و عدالت گس‌تر بود که براى از میان بردن اختلاف و تفرقه مسلمانان و جلوگیرى از خونریزى آنان و نجات شیعیان و یاران پدرش امیر مؤمنان(ع) از شرارت‏‌ها و کینه توزى‏ هاى معاویه و عوامل مزدور وى، صلح با معاویه را پذیرفت و آن را با شرایطى سنگین بر معاویه تحکیم نمود.


«ابن حجر عسقلانى» که از دانشمندان شافعى مذهب اهل سنت است، درباره شخصیت و حکومت امام حسن(ع) گفت: “هو آخر خلفاء الراشدین بنص جده(ص)، ولى الخلافة بعد قتل ابیه بمبایعة اهل الکوفة، فاقام بها ستة أشهر و أیّاماً، خلیفة حقّ و امام عدل و صدق تحقیقاً؛ ” او، به نص و تصریح سخن جدش (حضرت محمد(ص))، آخرین خلیفه از خلفاى راشدین است که پس از کشته شدن پدرش (امیرمؤمنان(ع)) عهده ‏دار خلافت گردید و مردم کوفه با او بیعت نمودند. وى به مدت شش ماه و چند روز زمام خلافت را به دست گرفت. او به حقیقت، خلیفه ‏اى حق و امامى عادل و راست گو بود.


به هر روى، پس از استیلاى معاویه بر کوفه و سایر سرزمین‏هاى اسلامى، امام حسن(ع) على رغم اصرار برخى از شیعیان و بزرگان کوفه مبنى بر باقى ماندن در این شهر، تصمیم به بازگشت به مدینة الرسول(ص) گرفت و به همراه خانواده خود و خاندان پدر ارجمندش (که پس از جنگ جمل به کوفه مهاجرت کرده بودند) رهسپار مدینه شد و به وطن اصلى خویش روى آورد.


در این سفر، مردم کوفه بدرقه ‏اى نیکو و اهالى مدینه، استقبال شایانى از آن حضرت و خاندان امیرمؤمنان(ع) به عمل آوردند. امام حسن(ع) بنا به وظیفه انسانى و ایمانى خویش، تا آخر عمر شریفش به پیمان صلح پایبند ماند و از آن تخطى نکرد، ولى معاویه با ترفندهاى گوناگون، بار‌ها آن را نقض و خباثت باطنى خویش را بر همگان آشکار کرد.


*پایگاه اطلاع رسانی حج

مطالب مرتبط :
  1. پرشکوهترین نرمش قهرمانانه تاریخ/ چرا امام حسن (ع) با معاویه صلح کرد؟
  2. چگونه محبتمان را به فرزندانمان نشان بدهیم؟/ همیشه محبت خود را نشان بدهید
  3. نشست «گفتمان‌های صلح، جهاد و جنگ: بازخوانی صلح امام حسن(ع)» برگزار می شود
  4. امام زمان(عج) به بشریت مفهوم عدالت واقعی را نشان خواهد داد/ عدالت فلسفه بزرگ مهدویت
  5. ماجرای قبر و برزخ/نحوه مواجهه برزخیان با متوفیان

پارک علم و فناوری قم

zohur