۱۵ مرداد ۱۳۹۲ موضوع: اخبار حوزه دین و اندیشه


بر اساس تعالیم اسلامی قبولی عمل اخلاقی مشروط به نیت و انگیزه خالصانه وی جهت تقرب جستن به خداوند است و هیچ عملی بدون نیت قرب خداوند از فاعل اخلاقی پذیرفته نمی شود، حتی اگر انسان بدون نیت قرب به خداوند جانش را در میان کارزار در رکاب رسول خدا (ص) ببازد، عمل وی فاقد ارزش می باشد. هر چند حضور انسان صادق، عادل و منصف درجامعه به خیر و آرامش اجتماعی منجر می شود اما اگر فاعل اخلاقی بخواهد به فضیلت کامل دست یابد و عمل وی سیری ارتقا یابنده و نامتناهی پیدا کند برای همه این صفات باید نیت قرب به خداوند را داشته باشد، زیرا وی با انگیزه تقرب جستن به پروردگار، خود را وارد دریایی از صفات نیک و مطلق الهی می کند و عملش چون قطره ای که به دریا بپیوندد شکوه و عظمت دریا را به خود می گیرد و فعل اخلاقی چنین فاعلی منزه از خود محوری و فرد گرایی خواهد بود زیرا او می کوشد تا خود را به وحدت الهی نزدیک سازد.


به این ترتیب وظیفه گرایی فاعل اخلاقی به منزله اطاعت از خداوند است و نتیجه گرایی فاعل اخلاقی به منزله تقرب به خداوند می باشد. “آبلارد” با تمرکز بر رضایت و نیت فاعل اخلاقی تاکید بر اخلاق فردی و ذهن گرایانه دارد و “کانت” در وظیفه گرایی خود بر نوعی نیت و انگیزه فرد گرایانه اومانیستی تاکید می کند در حالی که اسلام من فردی را مستحیل در جمع می داند و اخلاق عرفانی اسلام با وجود تاکید بر یک بعد درون گرایانه، بعدی برون گرایانه را نیز عرضه می کند و به این ترتیب هیچ حیطه ای را نادیده نمی گذارد.


در مقایسه باید گفت هر قدر عمل اخلاقی کانت که فریضه گرایانه است خشک و فاقد لذت است. در فریضه گرایی اسلام نظر به غایت قرب به خداوند، عمل را شیرین و لذت بخش می سازد و چنین لذتی خودخواهانه نیست تا به قول کانت ضد ارزش تلقی شود. چون این لذت، انسان را از فردیت خویش بیرون می آورد و به جمع گره می زند. به این ترتیب تنازع و تزاحمی میان تعالی طلبی افراد با یکدیگر رخ نمی دهد. همچنین انسان در پایان عمل اخلاقی احساس لذت می کند زیرا به مرحله توحید افعالی رسیده و اراده الهی را بر روی زمین تحقق بخشیده است و این لذت با لذایذ محدود و فنا پذیرجسمانی و حتی لذائذ روحانی بریده از تعالی الهی بسیار متفاوت است.


انسان متخلق به اخلاق الهی مصداق آیه یکم سوره مبارکه بقره است که”فمن تبع فلا خوف علیهم و لاهم یحزنون؛ کسی که از هدایت من تبعیت کند هیچ خوف و اندوهی برای او نیست”. لذا هیچ ترس و اندوهی برای او نیست و سرشار اشتیاق، لذت و بهجتی متعالی است که ازطریق انجام اموری روزمره و عادی با مراعات اخلاق حسنه حاصل می شود.


وی در عمل اخلاقی هر چند با اصالت دادن به نیت که “الاعمال بالنیات” در پی انجام وظیفه است، اما در مورد نتیجه فعل اخلاقیش به علت توکل و اعتمادی که بر خداوند دارد و او را حاضر و ناظر در همه امور می داند و جهان را سراسر آیات الهی می داند معتقد است هیچ عمل خیری در عالم بی نتیجه نمی ماند و لذا قلبش از امید سرشار است تا جایی که حضرت ابراهیم (ع) که در مورد ذبح فرزندش به انجام وظیفه می اندیشید به علت اعتماد و اتکالش به خداوند دلش به نتیجه گرم بود و لذا او و فرزندش هر دو ار این طریق با تحقق بخشی به مشیت پروردگارکه خیر مطلق، حسن، جمال و رحمت مطلق است به او تقرب جستند.


نکته مهم این است که در دیدگاه دینی، انسان حیات را محدود به عالم مادی و متناهی نمی داند، بلکه آن را جریانی غیر متناهی تلقی می کند که با مرگ جسمانی پایان نمی یابد و لذا مشاهده نتایج عمل، محدود به دنیا نمی شود. علاوه بر اینکه اراده الهی به این امر تعلق گرفته که انسن جانشین او بر روی زمین باشد و زمین خاکی را چون بهشت افلاکی جایگاه حسن، زیبایی، خیر، عدالت و رحمت بسازد و تشریع قوانین الهی نیز در جهت همین امر صورت گرفته هر چند اراده خدا در مورد بندگان خاص و اولیائش به گونه ای است که اخلاص و تعبد بیشتری را می طلبد و به این دلیل ابراهیم (ع) مورد امتحانی سخت قرار گرفت تا میزان اخلاص و تعبد او و فرزندش سنجیده شود.


لذا وظیفه بندگی ایجاب می کند که نتیجه عمل به ذاتی واگذار شود که فعل اخلاقی با شناورکردن جان فاعل در مشیت ربّ به سوی او برمی گردد و این امر منافاتی با مشاهده نتایج فعل اخلاقی در همین عالم ندارد و هر چند معرفت، رحمت، تعهد، صداقت، خیرخواهی و ایثار نتایجی اجتماعی به دنبال دارد اما مومن معتقد است که نتیجه بی زوال و ابدی دائمت در حال افزایش است که”توتی اکلها کل حین باذن ربها” ثمره اش به اذن پروردگار همیشگی است. (آیه شریفه ۲۵ سوره ابراهیم) و این فزونی پس از پایان حیات مادی و دنیوی وی همچنان ادامه دارد.


بر اساس تعالیم اسلامی انسان در قبال خداوند، جامعه و خویشتن وظایفی دارد و از آنجا که مردم عیال اله هستند باید به آنها عشق ورزید و بر خود برتری داد همه عالم جنود الله هستند و لذا هر چند قضاوت در مورد اعمال دیگران با مشاهده ظاهر اعمال آنها ممکن است و باید از متهم نمودن آنها احتراز نمود و تساهل را در مورد ایشان به کار برد اما انسان اخلاقی در مورد خود باید هموراه به انگیزه ها و نیات توجه داشته باشد.

مطالب مرتبط :
  1. حد وسطی از وظیفه‌گرایی و فایده‌گرایی اخلاقی در اسلام قابل تعریف است
  2. نتیجه‌گرایی اخلاقی در غرب فراگیر شده است/ اخلاق کانتی مناسب غرب کنونی
  3. رویکرد فرهنگی دولت آینده از کمی‌گرایی به کیفی‌گرایی تغییر کند/چالشهای فرهنگی در عرصه بین‌الملل
  4. «وظیفه‌گرایی اخلاقی از دیدگاه کانت» منتشر می شود
  5. چگونگی آموزش هنجارهای اجتماعی به کودکان/ تزلزل شخصیت نتیجه انحراف از اصول

پارک علم و فناوری قم

zohur