۱۸ شهریور ۱۳۹۳ موضوع: اخبار حوزه دین و اندیشه


آناندا کنتیش کومار اسوامی در ماه اگوست ۱۸۷۷ میلادی در سیلان متولد شد. پدرش، سِرموتو کوماراسوامی، از یک خانواده متشخص سیلانی بود. او اولین آسیایی‏ای بود که از جانب پادشاه انگلستان لقب شوالیه (سِر) میلادی گرفت و اولین هندویی بود که به جامعه وکلای مدافع انگلستان راه یافت. سرموتو در ۱۸۷۶ میلادی با زنی انگلیسی به نام الیزابت کلی بیبی ازدواج کرد. آناندا تنها فرزند آنان بود. سرموتو در ۱۸۷۹ میلادی اندکی پیش از آنکه بتواند به انگلستان برود و به همسر و فرزندش که سال گذشته به آنجا رفته بودند بپیوندد، درگذشت.


آناندا نزد مادرش در انگلستان بزرگ شد. در سن دوازده ‏سالگی به کالج وایکلیف در استون هاوس در گلوسستر رفت و بیش از شش سال در آنجا ماند. تحصیلاتش را تا ورود به دانشگاه لندن ادامه داد و از آنجا لیسانس علوم با رتبه اول در زمین‏ شناسی و گیاه ‏شناسی گرفت. سال‌های ۱۹۰۳ و ۱۹۰۶ میلادی را در سیلان گذراند و اولین نقشه‏ برداری‌هایش را از معادن آن کشور به انجام رساند. در سفر به سیلان با دیدن آثار صنعت‌گرایی غربی بر هنر و صنایع دستی بومی و بنابراین بر زندگی مردم بود که علاقه به ارتباط میان دین، فلسفه، کار، هنر و صنایع دستی در او بیدار شد.


سال‌های ۱۹۰۶ تا ۱۹۱۶ میلادی را بیشتر در هند و انگلستان سپری کرد. بخشی از فعالیت‌هایش در هند فعالیت‌های سیاسی در نهضت ملی ‏گرایی بود. در ۱۹۱۰ میلادی به سیر و سیاحت گسترده‏ای در شمال هند دست زد و مقدار معتنابهی نقاشی و تصویر جمع‏آوری کرد که بعدها همین‌ها، اساس مجموعه هنر آسیایی در موزه بوستن شدند. طی این سال‌ها در انگلستان، در میان دوستان و آشنایانش بسیاری از چهره‏ های پیشرو آن دوره دیده می‏شوند، از جمله: دبلیو.بی. ییتز، اریک گیل، ویلیام روتنشتاین، ای. جی. پنتی و سی. آر. اشبی که از او چاپخانه‏ای را، که ویلیام موریس کتاب‌های نشر کلمسکات را در آن چاپ کرده بود، خریداری کرد. در این چاپخانه کوماراسوامی شخصا ناظر بر طرح و چاپ اولین اثر عمده‏اش هنر سینهالی در قرون وسطی بود.


در سال‌ ۱۹۱۷ میلادی موزه‌ هنرهای‌ زیبای‌ شهر بوستون‌ از او دعوت‌ کرد تا برای‌ تأسیس‌ نخستین‌ بخش‌ فرعی‌ هنر هندی‌ در موزه‌ای‌ آمریکایی‌ به‌ آن‌جا منتقل‌ شود. بدین‌ترتیب‌، کوماراسوامی‌ در بُستن‌ ماندگار شد، و به‌جز همکاری‌ در ایجاد مجموعه‌ بزرگ‌ هنر هندی‌ و هنر خاور دور در آن‌ موزه‌، با نگارش‌ کتاب‌ها، مقاله‌ها، و فهرست‌های‌ گوناگون‌ آوازه بلندی‌ در زمینه هنر شرقی‌ یافت‌.


از ۱۹۳۲ میلادی نوشته‌های‌ کوماراسوامی‌ حال‌ وهوای‌ تازه‌ای‌ یافت‌: وجه‌ دینی‌ و مابعدالطبیعی‌ به‌ مشخصه غالب‌ و مؤکدی‌ در آثارش‌ مبدل‌ گشت‌، و نوشته‌هایش‌ به‌ مباحث‌ نظری‌ و مسائلی‌ همچون‌ سرشت‌ فرآیند خلاقیت‌ هنری‌، ماهیت‌ هنر دینی‌، نسبت‌ هنرمند و هنر با طبیعت‌ و نقش‌ هنر در جوامع‌، گرایش‌ تام‌ یافت‌. به‌ جز سنت‌ دینی‌ هند که‌ او هیچ‌ گاه‌ از آن‌ رویگردان‌ نشد، در این‌ دوره‌ تأثیر آثار رنه‌ گنون‌ عالم‌ الهیات‌ سنّت ‌گرای‌ غربی‌، به‌ ویژه‌ پژوهش‌های‌ گنون‌ درباره ودانته‌ و تحلیل‌ خلا معنوی‌ غرب‌، بر نوشته‌های‌ کوماراسوامی‌ مشهود است‌. کتاب‌ استحاله‌ طبیعت‌ در هنر ۱۹۳۴ محصول‌ همین‌دوره‌ از زندگی‌ اوست‌. پخته ‏ترین آثار کوماراسوامی در این دوره به انجام رسید.


از جمله کتابهای کوماراسوامی می توان به “اسطوره های هندوها و بوداییان”، “مبادی شمایل نگاری بودا”، “هندوئیسم و بودیسم” ، “هنر هند و اندونزی” ، “خواستگاه تصویر بودا” و “مقدمه بر هنر” اشاره کرد.


درست‌ است‌ که‌ آراء‌ کوماراسوامی‌ مدتها در معرض‌ مناقشات‌ طولانی‌ از سوی‌ هنرپژوهان‌ و نظریه ‌پردازان‌ هنر بوده‌ است‌، آن‌چنان‌ که‌ ۲۶ سال‌ پس‌ از مرگ‌ وی‌، در آغاز همایش‌ سالانه‌ هنر هندی‌ که‌ تحت‌ اشراف‌ مجمع‌ کالج‌ آرت‌ در ۱۹۷۳ میلادی برگزار گشت‌، این‌ مطلب‌ تقریباً به‌ طعنه‌ بیان‌ شد که‌ همه این ‌گونه‌ همایش‌ها باید به‌ موافقت‌ یا مخالفت‌ با آراء‌ کوماراسوامی‌ در زمینه‌ ای‌ خاص‌ آغاز شود. اما با این‌همه‌، این‌ پرسش‌ به‌ ذهن‌ می‌ آید که‌ آیا به ‌راستی‌ آراء و اندیشه‌های‌ او، به ‌ویژه‌ در قلمرو هنر شرقی‌، چنان‌ تازه‌ و بدیع‌ بوده‌ است‌ که‌ بتواند به‌ این‌ گونه‌ مناقشات‌ دامن‌ بزند. به ‌نظر می‌رسد منظومه‌ ای‌ که‌ او از نظریات‌ هنری‌، به ‌ویژه‌ درباب‌ هنر هند و خاور دور، ساخته‌ و پرداخته‌ است‌، بدیع‌ و نو باشد.


در هنر و صنایع دستی هند بود که کوماراسوامی مطالعه‏ اش را درباره الگوهای رمزی و اسطوره‏ای، که شالوده آثار هنری سنتی را می‏سازند، آغاز کرد. در اینجا می‏توانست‏ شروع به بیان این نکته کند که چگونه هنر، در بافت معمولی کار و زندگی بشری، همچون بازتاب متنوع اصول ثابت است؛ مانند گونه‏ های بسیار پرشمار معرفت و وجود معنوی. و آنجا که هنر، علم به چگونگی ساخته شدن اشیاست، آثار هنری تکیه‏ گاه محسوسی برای تامل درباره آن واقعیات درونی‏ ای هستند که انسان را قادر به درک حقایقی می‏ کنند که مربوط به سرشت راستین و هدف نهایی او هستند.


کوماراسوامی می کوشد با استنتاجات خود و ترکیب گنجینه‌ سنت‌ یا اندیشه‌های‌ اصیلی‌ که‌ در مآخذ سنت‌ هندی‌، چینی‌، افلاطونی‌ و جز این‌ها عرضه‌ گشته ‌اند، وحدتی‌ نو بخشد، و چنان‌ که‌ راجر لیپسی‌ در مقدمه‌ اش‌ بر جلد نخست‌ از مقاله ‌های‌ برگزیده‌ کوماراسوامی‌ خاطرنشان‌ ساخته‌ است‌، «کوماراسوامی‌ آن ‌چه‌ را نظریه‌ «سنتی‌» هنر نامید، به‌ شیوه خاص‌ خویش‌ با نقاط‌ قوت‌ چشمگیر خودش‌، و احیاناً با ضعف‌ ها و کاستی‌ هایش‌، بیان‌ کرد».


از سوی‌ دیگر، کوماراسوامی‌ بر آن‌ است‌ که‌ این‌ نظریه‌ سنتی‌ هنر نه تنها در مورد انواع‌ هنر شرقی‌ قابل‌ تطبیق‌ است‌ بلکه‌ حتی‌ می‌ توان‌ آن‌ را درخصوص‌ هنر اروپایی‌ ما قبل‌ مدرن‌، که‌ گاه‌ آن‌ را هنر مدرسی‌ می ‌نامد، به‌ کار بست‌. او تأکید می‌ ورزد که‌ روزگاری‌ شرق‌ و غرب‌ می ‌توانستند یکدیگر را به ‌خوبی‌ درک‌ کنند ولی‌ در پی‌ برون  ‌گرایی‌ فزاینده غرب‌ رفته ‌رفته‌ این‌ تفاهم‌ جهانی‌ از میان‌ رفت‌.


وی در کتاب استحاله‌ طبیعت‌ در هنر، به‌ تبیین‌ فلسفه‌ هنر در آسیا می‌ پردازد، و در آغاز کتاب بیان می ‌کند که‌  مبنای‌ نظریه عمومی‌ هنر برای‌ هماهنگ‌ ساختن‌ دیدگاه‌های‌ غربی‌ و شرقی‌ با یکدیگر است‌. حجّت‌ او بر این‌ مدعا، تفسیر برخی‌ کلمات‌ عالمان‌ مدرسی‌، چون‌ توماس‌ آکوینی‌، و متألهان‌ عارف‌ مشربی‌، چون‌ مایستر اکهارت‌، است‌. کوماراسوامی‌ تصریح‌ می‌ کند که‌ «مواعظ‌« اکهارت‌ را از فرط‌ قرابت‌ به‌ آموزه‌های‌ هندی‌ به‌ حق‌ می ‌توان‌ «اُپنیشد اروپا» نام‌ نهاد.


کوماراسوامی می کوشد در راستای‌ تلاش‌ همیشگی ‌اش‌ در توجیه‌ همه‌ عناصر سنت‌، معنایی‌ مقبول‌ برای‌ تمثال ‌پرستی‌ در هند بیابد. او‌ با تمسک‌ به‌ آموزه‌های‌ گوناگون‌، و گاه‌ متعارض‌ همچون‌ وحدت‌ وجود ودانته‌ ای‌ و نظام‌ هیچ ‌گرایی‌ در کیش‌ بودایی‌ متأخر، سعی‌ آشکاری‌ می ‌کند تا نشان‌ دهد کیش‌ هندو آئینی‌ توحیدی‌ یا، به‌ تعبیری‌ دقیق ‌تر و یگانه‌ انگارانه‌ است‌، و سپس‌، به‌ هر ترتیبی‌، ولو با تأویل‌ کلمات‌ حکیمان‌ هندی‌، مقصود خویش‌ را پی‌ می ‌گیرد. ولی‌ در نهایت‌، معنای‌ انتزاعی ‌ای‌ که‌ از تمثال ‌پرستی‌ به‌ دست‌ می‌ دهد، با آن‌ چه‌ از سوی‌ نیایشگران‌ هندو در عمل‌ صورت‌ می‌ گیرد، بسی‌ متفاوت‌ می‌ نماید.


فهم دستاوردهای کوماراسوامی بناچار با فهم دستاوردهای رنه گنون مربوط می‌شود. کوماراسوامی منکر هر نظری بود که کارش را کاری پیشگویانه می‏دانست، اما مسلما مقدر بود که او و گنون یادآور غرب به اصول اولیه باشند، به قول خودش که می‏توانست درباره گنون هم صادق باشد «به روشی که می‏توان آن را نادیده گرفت، اما نمی‏توان رد کرد».


گنون باز گشت به سنّت را عمدتا از راه توضیح آموزه‏های مابعدالطبیعی براساس ودانته انجام داد، ولی کوماراسوامی عمدتا از طریق نشان دادن این که چگونه چنین آموزه‏هایی در مضامین صور خیال آثار هنری متجسم می‏شوند. به تعبیر دقیق ‏تر، کوماراسوامی در نتیجه مطالعه آثار گنون در حدود سال ۱۹۳۰، به اندیشه سنّت رسید. مطالعات کوماراسوامی تا آن زمان بر روی محتوای رمزی و اسطوره‏ای هنر مطالعه روی وسیله‏ ای بود که به مدد آن سنّت در یک بافت دینی معین فعال می‏ شود.


اگر دین را انکشاف امر قدسی بر انسان، و سنت را ادامه انتقال این بصیرت مقدس در زندگی روحانی، نفسانی و عملی انسان بدانیم، به بهترین وجه می‏توان فهمید که سنت چیست. هنگامی که کوماراسوامی از جامعه سنتی یا از دیدگاه طبیعی در باب هنر سخن می‏گوید، جامعه ‏ای را در نظر دارد که مبنا و هدفش، آن اصول اولیه معرفت و وجود است که ریشه در امر قدسی دارند. یعنی اصل متعالی آن امر یگانه، همان معیار نهایی حقیقت، در همه افکار و اعمال انسانی است. در این مورد هیچ دلیلی بر صدق یا کذب نمی ‏توان داشت.


وی در خصوص فلسفه برهما معتقد است: «در فلسفه والای برهما تغییر ساحت های خشونت باری از این دست ناشناخته است، در این فلسفه انتظار نمی رود که جهان توسط یک جنگ، یک انقلاب و یا یک فعل الهی به طور معجزه آسا و ناگهان استحاله شود، این فلسفه برهه های عظیمی از زمان را در بر می گیرد…ما دستی را که هند به سوی ما دراز کرده، در درون خویش حمل می کنیم. اهداف ما یکی است: نجات اتحاد نوع بشر و سازگاری کامل آن… بیایید آن ها را به هم پیوند زنیم».


وی در آثارش اشاره کرده است: سنت، به تمامی، وسایلی را که ما را مستعد تجربه مطلق می‏کند، پیش می‏نهد. هرکس که مایل به کاربرد این وسایل نیست، در موقعیتی نیست که منکر آن شود که رویه پیشنهادی، طبق ادعا، می‏تواند به اصلی بینجامد که دقیقا چیزی نیست و در جایی نیست، و در عین حال سرچشمه همه چیز در همه جاست. آنچه ناسازگارترین امر با مکتب اصالت تسمیه است، این واقعیت است که با مفروض گرفتن امکان تجربه مطلق، هیچ برهان عقلانی‏ ای نمی ‏توان در کلاس ارائه کرد، و هیچ ضبط و مهار تجربی‌ ای ممکن نیست.


در واقع کوماراسوامی نمی‏ گوید که سنّت از دین به هر صورتی فراتر می‏رود. همه آثارش خلاف آن را اثبات می‏کند؛ این که سنت مربوط به حفظ چیزی است که لبِّ دین است و لذا بر این اساس وابسته به دین است. از این رو سنّت، به وسیع‏ ترین معنا، زبان روح مطلق است و از آنجا که هر دینی خطابش به بخش‌هایی از نوع بشر در زمان‌ها و مکان‌های مختلف، و مطابق با اوضاع و احوال مختلف است، سنّت از لهجه‏های بسیاری ساخته شده که زبان جهانی را می‏سازند. این زبان جهانی روح مطلق را، که به لحاظ تصدیق یک اصل برین و مطلق، امری یکپارچه است، فلسفه جاودان خوانده ‏اند.

مطالب مرتبط :
  1. انعقاد تفاهم نامه همکاری میان پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی و دانشگاه باقرالعلوم(ع)
  2. امضای تفاهم همکاری علمی میان فرهنگستانهای علوم ایران و اتریش/ برگزاری نشست «حکمت در طهران»
  3. نتیجه هدایت، وحدت و نتیجه ضلالت تفرقه است
  4. غزالی شیوه نوینی از حکمت را خلق کرد/ تأثیرگذاری غزالی فراتر از مرزهای جهان اسلام
  5. تفاهم نامه همکاری میان مرکز رشد و اداره کل فرهنگ و ارشاد به امضا رسید

پارک علم و فناوری قم

zohur