۱۵ خرداد ۱۳۹۲ موضوع: اخبار حوزه دین و اندیشه


به گزارش پارک علم و فناوری قم به نقل از مهر، تاریخ جامعه ایران در زمینه وضعیت اجتماعی و مشارکت مدنی دارای ویژگیهایی است که نیازمند بررسی جامع و بنیادی است. بدلیل پپیچیدگی و ظرافت های تاریخی جامعه ایران و نیز تحولات عدیده ای که از سر گذرانده ارزیابی ماهیت و روند مشارکت مردمی در فعالیت های اجتماعی امری مشکل به نظر می رسد و در اغلب دوره ها تحلیل و تبیین مشارکت اجتماعی را کاری بسیار پیچیده و توام با اظهار نظرهای مختلفی نموده است.


از حیث تاریخی مشارکت در ایران دارای سابقه دیرینه ای است به گونه ای که عنوان شده در ایران باستان و در میان اقوام مختلف آریایی، مشارکت به صورت عشیره ای و محلی صورت می گرفته است ودر بین اقوام آریایی انتخابات وجود داشت و  سالمندترین شخص به عنوان رییس عشیره انتخاب می شد. در هر روستا، بزرگ روستا توسط اهالی به عنوان دهخدا انتخاب می گردید. چند عشیره دور هم جمع می شدند و یک واحد جغرافیایی به نام “ده دیو” را تشکیل می دادند. شوراهایی که بین اقوام آریایی وجود داشت آنها را به اهمیت کار جمعی آشنا کرده بود. حتی در زمان اشکانیان هم این کار ادامه داشت و شاه اشکانی را مجلس انتخاب می کرد.


به لحاظ نظری به رغم پیچیدگی موضوع، دیدگاه های گوناگونی در خصوص چگونگی مشارکت در ایران وجود دارد که از میان آنها می توان به دو دیدگاه اساسی اشاره کرد؛ در دیدگاه اول، ایرانیان اساسا فردگرا و غیر مشارکتی معرفی شده اند. صاحب نظران این دیدگاه معتقدند ایرانیان به واسطه ساخت اجتماعی، سیاسی و اقتصادی دارای روحیه فردگرایی و قبیله گرایی بوده و اکثریت مردم اعتقادی به مشارکت در تصمیم گیری ها  و امور اجتماعی نداشته اند.


صاحبنظران این دیدگاه در ارتباط با عدم تحقق توسعه در ایران به عواملی چون حاکمیت دائمی حکومت های مستبد، انحصار و تسلط دولت بر مالکیت، عدم تضمین امنیت و ناپایداری اوضاع، وضعیت طبقات اجتماعی و وابستگی آنها به حکومت، عدم امکان تحرک اجتماعی، فقدان قانون و حقوق شهروندی، وجود مشروعیت مبتنی بر قهر و غلبه، تمرکز قدرت در دست دولت و فقدان گروههای اجتماعی و اقتصادی مستقل از دولت تاکید داشته اند.


همچنین از نظر این دیدگاه، نظام اجتماعی ایران با خصیصه های فرهنگی ذهن گرایی و عدم تعادل بین ابعاد عینی و ذهنی کنش، باعث ترویج نوعی فرهنگ می گردد که در آن اصالت احساسات به جای عقل، اصالت منافع فردی و گروهی به جای منافع جمعی، اصالت منافع آنی به جای منافع آتی ترویج می گردد. در چنین نظامی کنش اجتماعی مردم عمدتا حالت ذهنی و مبتنی بر احساسات داشته و لذا صورت و وضعیت ظاهری پدیده ها و تبلیغات و هیجانات می تواند تاثیر شدید ولی با دامنه کوتاه بر کنشهای اجتماعی و سیاسی مردم داشته باشند.


اما در دیدگاه دوم، روحیه ایرانی و شخصیت اساسی ایرانیان روحیه و شخصیت جمع گرا معرفی شده است. در این دیدگاه میل به مشارکت و انجام کارهای گروهی یکی از الگوهای فرهنگ غالب در فرهنگ جامعه ایران بیان شده است.


از این منظر، تاریخ اجتماعی کشور ما تاریخ مشارکت و فعالیتهای جمعی است و اصناف به عنوان یکی از موسسات و نهادهای اجتماعی به صورت خودجوش، غیر دولتی و داوطلبی فعالیت داشته اند از جنبه تاریخی تا قبل از بوجود آمدن مفهوم دولت جدید در ایران یعنی تا اواخر قرن سیزدهم اصناف و واحد های اجتماعی بودند که قاطبه مردم در آنها عضویت داشتند و فعالیت های مختلف اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی انجام می دادند.


عنوان شده بنیان های مشارکت اجتماعی مانند تعاون و فرهنگ تعاونی، واحد بهره برداری جمعی و نیز سنت های مشارکتی در ایران سابقه ای کهن دارد. علاوه بر آن پذیرش دین اسلام توسط ایرانیان و تاکید این دین انسان ساز بر انسجام اجتماعی، سیاسی، مشارکت و همیاری، تشکل هایی مانند شوراها، مزارعه، مضاربه، تعاون، وقف، مشاع و… را پدیدآورده و سبب ایجاد واحدهای جمعی و مشارکتی در جامعه گردیده است.    

مطالب مرتبط :
  1. بعد اجتماعی مشارکت سیاسی
  2. مشارکت سیاسی و جمهوریت نظام
  3. اهمیت اندیشه‌های نوین در آموزش آکادمیک تاریخ/ لزوم پیوند تاریخ با دیگر رشته‌های علوم انسانی
  4. ایران در دوره اشکانی بررسی می شود
  5. کدام فرهنگ سیاسی منجر به مشارکت سیاسی می‌شود/ مشارکت سیاسی نشانه توسعه سیاسی

پارک علم و فناوری قم

zohur